Oceaan op Jupitermaan Ganymedes

Print
Ook de Jupitermaan Ganymedes bezit vrijwel zeker een uitgestrekte oceaan onder diens kilometers dikke ijskap. Metingen die daarop wijzen, werden eerder dit jaar gedaan door de zich in het Jupitersysteem bevindende sonde Galileo, die enkele malen dicht langs Ganymedes vloog. Daarmee is Ganymedes de tweede, mogelijk zelfs de derde maan van Jupiter waar diep onder de ijskap sprake is van een oceaan, waarin zich misschien zelfs levensvormen ontwikkelden.
BR>Metingen aan het magnetische veld, talloze foto's van het ijsoppervlak en infraroodregistraties van de mineralogische samenstelling tonen nagenoeg zeker aan dat zich diep onder de naar schatting 100 kilometer dikke ijskap waarmee deze grootste maan in ons zonnestelsel bedekt is, een oceaan bevindt. De meetresultaten werden bekend gemaakt tijdens de najaarsbijeenkomst van de American Geophysical Union (AGU) op de Universiteit van Californië in Los Angeles (UCLA).
De aardse sonde Galileo, die al sinds 7 december 1995 precies uitgekiende ellipsvormige banen door het Jupitersysteem beschrijft en daarbij geregeld zowel langs de reuzenplaneet zelf als langs diens vier grootste manen vliegt, scheerde op 20 mei van dit jaar op een hoogte van 809 kilometer langs Ganymedes' ijzige oppervlak; nog niet eerder was hij op zo'n korte afstand gekomen.
"Het magnetisch veld van Ganymedes vertoont, zeg maar, een soort van kleine, permanente storing," zegt desgevraagd dr. Margaret Kivelson, leider van het team dat Galileo's magnetometer ontwikkelde en bouwde. Zij is als planeetwetenschapper verbonden aan de UCLA en was een van de sprekers op de najaarsbijeenkomst van de AGU.

Verklaring


"Die storing kunnen we alleen verklaren met de aanwezigheid van een grote hoeveelheid zout water op 100 tot 250 kilometer diepte onder de ijskorst," aldus Kivelson. "Ganymedes heeft van zichzelf een vrij sterk magnetisch veld, ten gevolge van de aanwezigheid van een ijzerkern, net als bij de aarde. Dat maakte het analyseren van deze en eerdere magnetometingen er niet makkelijk op."
"Daarnaast zijn op de recente foto's oppervlaktedetails gevonden die ook alleen te verklaren zijn met uit de diepte omhoog komend water of waterijs. Overigens wijst ook de mineralogische samenstelling van delen van Ganymedes' ijsoppervlak dat water uit de diepte bij de vorming van die oppervlaktedelen een rol moet hebben gespeeld. Dat zijn dus drie soorten gegevens die elk voor zich duidelijk wijzen op water, diep onder het ijs. Net als bij Europa en misschien ook Callisto."
Ganymedes behoort samen met Io, Europa en Callisto tot de vier veruit grootste manen van het manenstelsel rondom de gasreus Jupiter. Ze werden al in 1610 ontdekt door de Italiaanse astronoom Galileo Galilei naar wie de sonde Galileo vernoemd werd. Voor zover bekend maken nog een stuk of twintig veel kleinere manen deel uit van het Jupitersysteem, maar dat zijn merendeels onregelmatig gevormde, tientallen tot honderden kilometers grote rotsblokken.
De maan Europa was de eerste Jupitermaan bij wie men een oceaan onder de ijskap aantoonde. Bij Callisto bestaan 'redelijke vermoedens' in die richting. Ganymedes is nu als oceaankandidaat volgens de onderzoekers 'minstens vergelijkbaar met Europa'. Hoewel de oppervlaktetemperatuur op deze verre werelden, die 25 maal minder zonnewarmte ontvangen dan de aarde, gemiddeld 175 graden onder nul is, zal de temperatuur van de diepe zoutoceanen ongetwijfeld heel veel hoger zijn door intern gegenereerde warmte ten gevolge van onder meer radioactief verval. Hóe hoog precies is een kwestie van gissen, maar het zou wel eens voldoende hoog kunnen zijn voor de vorming en ontwikkeling van primitieve levensvormen.
"Ik ben geen bioloog, dus daar kan ik me niet over uit laten," zegt Margaret Kivelson gehaast, want ze moet na de lunch weer snel terug naar de AGU-bijeenkomst waar de volgende spreker is aangekondigd. "Maar voor mij en de overige collega's worden die grote Joviaanse manen hoe langer hoe interessanter."