Professor Raoul Bauer over angst mensheid voor het nieuwe millennium

Het einde van de wereld is sinds mensenheugenis voorspeld maar nooit uitgekomen. Ook bij het aanbreken van het derde millennium hangt een zekere spanning en nieuwsgierigheid naar wat komen zal in de lucht. «Angst voor 2000 heeft de postmoderne mens niet, wel een gevoel van ongemak. Wat we niet kunnen verklaren, boezemt ons nog altijd een zekere vorm van onrust in,» aldus Raoul Bauer, professor cultuurgeschiedenis en auteur van het boek 'Het jaar 1000. De wortels van onze beschaving'.

BR>

- Is de moderne mens bang voor het nieuwe millennium?

Raoul Bauer: «Moeilijk te meten, maar angst is sowieso een te zwaar woord. Een zekere vorm van onrust, ongemak leeft wel bij de mens. Die onrust is vooral geïnspireerd door de mogelijke problemen met de computertechnologie, wat precies samenvalt met de overstap naar het jaar 2000. Los daarvan boezemt het onvoorspelbare, mysterieuze of onverklaarbare ons toch nog onrust in. Rond het jaar 1000 had de mens bijvoorbeeld schrik voor monsters. Anno 2000 zijn we eerder beducht voor een dreigende nucleaire oorlog, de ondergang van de natuur, nieuwe ziekten of dramatische klimaatsveranderingen, kortom zaken die we niet kunnen oplossen. Maar de hedendaagse onrust heeft ongetwijfeld ook een existentieel tintje.»

- Je kan de huidige onrust dus vergelijken met het jaar 1000?

«Klopt. Een periode van 1000 jaar heeft in onze cultuur altijd een sterke symbolische waarde gehad. Sinds pakweg de 16de eeuw delen wij de geschiedenis op in perioden: de antieke tijd, de middeleeuwen, noem maar op. Zo'n periode-denken houdt eigenlijk geen steek omdat die indeling niet op feiten berust. Maar goed, het afsluiten van een periode van 1000 jaar lijkt daardoor iets speciaals. Steunt trouwens ook op een religieuze traditie. Kijk maar naar het Oude en Nieuwe Testament, de brieven van de apostelen of de Apocalyps van Johannes. Een gewelddadige eindtijd werd voorspeld waarbij een flink deel van de aarde zou worden verwoest. Een sprinkhanenplaag zou toeslaan, je had de vier ruiters van de Apocalyps, kortom allerhande penibele vooruitzichten. Daarna zou dan een nieuw 1000-jarig vrederijk aanbreken. In die voorspellingen speelde een periode van 1000 jaar steeds een belangrijke rol.»

Massahysterie

- Mondde die verwarring over een snel verwacht einde van de wereld uit in massahysterie rond het jaar 1000?

«Neen, dat eenzijdige beeld van massahysterie en verlammende angst is een product van de 19de-eeuwse romantische geschiedschrijving. De pakkende beschrijvingen van mensen dolend op het veld of bibberend in hun kamertje zijn niet meer dan romantische verbeelding. Er was rond het jaar 1000 onrust, maar zeker geen massahysterie. Hoewel daar anderzijds toch redenen voor waren, want er deden zich bizarre feiten voor: een jonge keizer die stierf, een belangrijke kerk verwoest, een grote vis gevangen of de enorme hongersnood. De Openbaring van Johannes was heel sterk aanwezig en allerlei Apocalyptische bewegingen staken de kop op. Uiteraard zorgde de Kerk dat het vuur niet aan de lont kwam door die apocalyptische voorspellingen te loochenen, onder meer via grote akten.»

«Daarbij staat ook het denken van Augustinus, begin 5de eeuw, centraal. Volgens deze geniale man viel het einde der tijden niet te verwachten op aarde maar in het binnenste van de mens. Het christelijke geloof was toen een houvast en oriëntatiepunt. Anno 2000 - eigenlijk vanaf de postmoderne jaren '80 - is dat religieuze houvast weg. Kwestie geweten is de mens nu vaak op zichzelf aangewezen. En als ik zie hoe onze normen en waarden tegenwoordig soms worden ingevuld, zie ik de toekomst toch wat grijs.»

- Rond het jaar 1000 verwachtte men de terugkomst van Christus. Vergeefse hoop die leidde tot bloedige kruistochten om Jeruzalem te bevrijden van de moslims. Wat zal nu het effect zijn voor zij die opnieuw de Messias verwachten?

«Kijk, binnen de katholieke leer houdt men rekening met de terugkomst van Christus. Maar cruciaal is waar je die situeert. Rond het jaar 1000 was dat volgens de officiële Kerk volledig in het innerlijke van de mens. Je mag die terugkomst niet als lijfelijk gebeuren zien - zoals sommige sekten doen - want dat is gevaarlijk en leidt tot drama's. De 19de-eeuwse Franse socioloog Alexis de Tocqueville schreef ooit:

Telkens als de mens de hemel op aarde wil creëren, schept hij de hel.

Klopt, kijk maar naar het communisme van Lenin en Stalin, of het nazisme van Hitler met zijn 1000 jaar durende Derde Rijk. Stuk voor stuk uitwassen van geloof in de letterlijke terugkomst van Christus.»