Totale zonsverduistering: de wetenschap, de mythe en Nostradamus

HASSELT -

Er is geen ontsnappen aan: op 11 augustus gebeurt het. Midden op de dag wordt het donker. Bij ons aardig duister, afhankelijk van de bewolking, en koeler. Maar in het uiterste zuiden des lands, waar de maan de zon geheel verduistert, openbaart zich - bij onbewolkt weer - een uniek spektakel. Het verschil tussen een gedeeltelijke en een totale eclips, zegt een kenner, is het verschil tussen het bekijken van een foto van een fraaie filmster, met een verrekijker vanop een afstand van honderd meter, en een intiem gesprek met dezelfde fraaie filmster bij het licht van de volle maan.

Marc VAN DE WEYER

BR>

Wat is een zonsverduistering nu precies?

De maan draait om de aarde, dat weet iedereen. Daardoor zien we maanfasen. Als de maan aan de hemel precies tegenover de zon staat, wordt ze aan deze kant helemaal door de zon beschenen. Dan is het volle maan. De maan heeft vier weken nodig om rond de aarde te draaien. Een week na volle maan is de maan een kwartslag ( 90 graden) naar links opgeschoven. Dat noemen we laatste kwartier. De linkerhelft van de maan wordt door de zon beschenen. We zien dus een halve maan. Een week later staat de maan tussen de aarde en de zon in. De voor ons zichtbare kant is dan donker. Haar achterkant wordt door de zon beschenen. Dan hebben we het over nieuwe maan. Nog een week later is het weer halve maan: dan wordt de rechterhelft van de maan door de zon verlicht. Dat is het eerste kwartier. Een week later is het weer volle maan.

Als bij nieuwe maan de maan precies tussen de aarde en de zon instaat, wordt de zon voor ons verduisterd. We bevinden ons dan in de schaduwkegel die de maan achter zich werpt en het resultaat is een totale eclips. Lang duurt het fenomeen niet want de maan beweegt om de aarde en verplaatst zich aan de hemel relatief snel ten opzichte van de zon. Zou de maan schijnbaar veel groter zijn dan de zon, dan zou een zonsverduistering langer duren.

Door een wonderlijke speling is de maan aan de hemel vrijwel zo groot als de zon. Dat lijkt uiteraard maar zo: de zon is vierhonderd keer zo groot als de maan. Maar ze staat ook vierhonderd keer zo ver weg van de aarde als de maan - daarom lijken de twee zeer verschillende hemellichamen op aarde even groot.

Dat er niet vaker een totale eclips voorkomt, heeft te maken met de baan van de maan. Gewoonlijk schuift ze boven de zon of langs haar door. De baan van de maan vormt een hoek met die van de zon (of preciezer: met de baan van de aarde om de zon). Daarom is de totale zonsverduistering zo'n zeldzaam verschijnsel.

Mythen en angsten

En daarom is het ook een fenomeen dat mensen van alle culturen door de eeuwen heen angst en ontzag inboezemde. Het leek of de zon uit de hemel verdween. De zon: brenger van licht in de duisternis, van warmte in de kou, van leven en vruchtbaarheid.

De mens deed (en doet) er alles aan om de verdwijning van de zon tegen te gaan. In China geloofde men dat een draak de zon verslond. Mogelijk brandde die draak zich aan de hitte van de zon, want na enkele minuten spuwde ze de zon weer uit.

Chinese sterrekundigen hadden ook al niet de beste ervaringen met zonsverduisteringen. In 2134 voor Christus vond in China een eclips plaats. De keizerlijke astronomen Hsi en Ho hadden het fenomeen niet aangekondigd. De keizer liet hen daarom een kopje kleiner maken. Verduisteringen van de zon en elke andere onregelmatigheid in de baan van hemellichamen werden door de Chinezen in verband gebracht met politieke stabiliteit: ze bedreigden het keizerlijk gezag (de keizerlijke kleur was in China het goudgeel van de zon).

Volgens de hindoe-mythologie is de god Ganesja verantwoordelijk voor verduistering. De godheid met het buikje en de olifantenkop meende na een uitgebreide maaltijd dat de zon en de maan hem om zijn vraatzucht bespotten. Hij gaf daarop aan slangen het bevel de twee hemellichamen op te vreten. Ganesja was maar op één voorwaarde te vermurwen om maan en zon weer hun vrijheid te gunnen: als ze zich voortaan, ten teken van hun onderwerping, op gezette tijden even onzichtbaar zouden maken.

Ook nu nog boezemen verduisteringen flink wat angst in: tijdens de zonsverduistering in 1995 kregen leden van laagste kasten toegang tot de beroemde Sri Najti-tempel, terwijl leden van de hoogste kasten vanop het tempeldak rijst en graan naar het plebs gooiden. Bij recente zonsverduisteringen kregen de Indonesiërs van hun regering te horen dat het fenomeen gevaarlijk was voor zwangere vrouwen en Mexicanen hielden zich massaal aan het advies om binnen te blijven.

Overigens is ook de Westerse wereld niet vies van apocalyptische voorstellingen - zeker nu het millennium op zijn laatste benen loopt. Diverse onheilsprofeten en religieuze sekten zien in de laatste totale eclips voor het jaar 2000 een voorteken van het naderende einde van de wereld.

De voor eindeloos uitlegwerk vatbare Nostradamus voorspelde dat «in het jaar 1999 en zeven maanden uit de hemel de grote Koning van de Verschrikking zal komen, om de grote Koning van Angoulmois uit de dood op te wekken». Nostradamus werkte nog met de oude Juliaanse kalender. Hij had het dus over augustus 1999.

Misschien is die eclipsbril nog veel nuttiger dan u denkt.