Felle brand in Smeermaas legt 31 huizen in de as…

Zondag is het Open Monumentendag. In het ontmoetingscentrum van Neerharen is er van 10 tot 18 uur een tentoonstelling van de Koninklijke Geschied- en Oudheidkundige Studiekring St. Ursula. Maas en Zuidwillemsvaart komen er aan bod. Starten  voor een 2 uur durende natuurwandeling van Natuurpunt Lanaken kan je tussen 14 tot 16 uur.

arnoldroberts

Ook het natuurelement vuur komt in de tentoonstelling ter sprake. Hiervoor is gekozen voor de grote brand van 1861 in Smeermaas. Een brand die drastisch ingreep in het leven van de Smeermazenaren, zoals blijkt uit dit verslag.

Op 7 september van het jaar 1861 begon de dag in Smeermaas als zovele. Niets liet vermoeden dat de inwoners een grote catastrofe boven het hoofd hing. Alle granen waren reeds afgedaan en opgeslagen in de schuren en boven op de zolders. De boeren waren ´s morgens reeds vertrokken met hun paarden naar de akkers en de koeien stonden te grazen in de weiden. Het was snikheet die dag en de koperen ploert was bijna gestegen tot zijn hoogste punt. Reeds meerdere dagen achter elkaar had hij ervoor gezorgd dat alles kurkdroog was.

Op de dag van de ramp waaide er een stevige noordoostenwind over Smeermaas. Plots werd er brand! brand! geschreeuwd en snelden de mensen de straat op. Bij de bakker was er brand ontstaan en al snel stond de bakkerij in lichterlaaie.  Vlammen sloegen uit het rieten dak en gensters vlogen door de lucht, om al snel, neerdwarrelend op andere rieten daken, ervoor te zorgen dat deze ook in de vlammen opgingen.

In een mum van tijd stonden meerdere huizen in lichterlaaie,  om uiteindelijk tot een getal van 31 te komen. Zo gingen in een uur tijd maar liefst 31 huizen op in de vlammen met huisraad, kleren, meubels en al het aanwezige graangewas dat lag opgeslagen.

In een cirkel van 200 meter rond deze geweldige vuurhaard waren alle tuingewassen, fruitbomen en heggen verschroeid. Canadabomen langs de Maas richting Maastricht waren zwartgeblakerd tot in de kruin door de alles verschroeiende hitte. Gelukkig viel er geen menselijk slachtoffer bij deze brand.

Hulp

Toen pastoor Heuvels van Borgharen - aan de overzijde van de Maas - het vuur gewaar werd, rende hij naar de kerk en begon de brandklok te luiden. De brandweer van Maastricht rukte uit met alle materiaal en was spoedig op de plaats van het onheil. De heren Lhoësrt-Lammens (Papierfabriekanten - nu SAPPI) zonden hun fabrieksspuiten en spuitgasten ter plaatse om mee de brand te bestrijden.  En de commandant van het garnizoen Maastricht zond de zevende militaire afdeling om ter plaatse hulp te bieden.

Doch al deze hulp ten spijt kon niet voorkomen worden dat driekwart van Smeermaas in vlammen opging. Alleen het kwart van de huizen boven de brug gelegen bleef gespaard van de brand. Tot ver in de omtrek had men de rookpluimen gezien en het liep storm van kijklustigen.  ‘Ramptoeristen’ was een woord dat men toen nog niet bezigde…

Alle burgerlijke en militaire autoriteiten uit beide Limburgen kwamen ter plaatse, waaronder Van der Does de Willebois, commissaris des Konings in het Hertogdom Limburg (NL),  burgemeester Pijls van Maastricht, de hoofdcommissaris van politie Maastricht met enkele agenten, de burgemeester en pastoor van Borgharen, de arrondissementscommissaris van Tongeren, de rijkswacht van Rekem, burgemeester Graaf de Caritat en de schepenen van Lanaken alsmede pastoor Smeyers van Lanaken (Smeermaas was toen nog geen zelfstandige parochie)

Doch niets was opgewassen tegen de allesvernietigende natuurkracht. 41 gezinnen zouden in dat ene uur have en goed verliezen en waren dakloos. De brandweer kon enkel verhinderen dat het vuur oversloeg naar Nederlands grondgebied. Tussen het huis van de huidige bewoners Reijnaers (destijds Wahlen) en het eerste Nederlandse huis was er een deel onbebouwd, waardoor het mogelijk dit deze te vrijwaren van de brand, geholpen door de wind die richting noordoost was.

Advocaat en provincieraadslid Loomans, die woonde in het huis dat nu bewoond wordt door de familie Mendes-de Leon, stelde onmiddellijk zijn huis ter beschikking van de getroffen families. Ook juffrouw Wahlen, stelde haar huis open en nam 40 daklozen op.

Uiteindelijk werd de schade geraamd op 300.000 tot 700.000 franken. De meeste gedupeerden waren wel verzekerd, doch voor een te gering bedrag.

Van alle zijden daagde er hulp op om de slachtoffers uit de nood te helpen. Uit het armen- en gemeentebestuur van Lanaken werd een verenigde commissie gevormd om de slachtoffers hulp te bieden. In heel wat gemeenten van Belgisch Limburg werd er gecollecteerd. Ook in Nederlands Limburg liet men zich niet onbetuigd en werd er een hulpcomité opgericht, samengesteld uit twee leden van gedeputeerde staten, de griffier van Provinciale staten en de burgemeesters van Maastricht, Oud Vroenhoven, Borgharen en Itteren. Een collecte gehouden in alle Nederlandse gemeenten bracht 8.000 frank op.

Ook in Maastricht hield men een collecte die 2.875 frank opbracht, waarnaast er in de ‘Engelse tuin’ een concert doorging ten voordele van de slachtoffers van Smeermaas.

Sporen

Recentelijk - bij de afbraak van de huizenrij van de familie Pelssers in de Brugstraat - kon men de sporen, van deze allesverwoestende brand waarnemen in de grond. Aan elkaar gebakken ijzer- en keramiekresten zijn er de stille getuigen van en in de bodem trof men centimeters dikke lagen assen aan.

Sommige van de bewoners gingen met hun gezinnen elders wonen en keerden niet meer terug. Anderen bleven en bouwden Smeermaas weer op, zoals de families Fissette, Wahlen, Gilissen, Veugen, Slootmakers, Huysmans, Loomans, Willems, enz.

Er zijn er voorzeker meer en er kwamen ook nieuwe bewoners, die met z’n allen ervoor zorgden dat Smeermaas herrees uit zijn assen. Enkele huizen in de Brugstraat hebben nog steeds een sluitsteen in hun poortboog staan, waarop de datum 1862 vermeld staat en initialen.

Arnold Roberts


Immo

Auto's in de kijker

Jobs in de regio