De mozaïekwet over elektronisch toezicht

Print
10 NOVEMBER 2012 - De Kamercommissie Justitie keurde deze week de mozaïekwet voor Justitie goed. Mozaïekwetten zijn wetten waarin verschillende hervormingen op allerlei verschillende terreinen bijeen worden gebracht. De huidige wet maakt elektronisch toezicht mogelijk bij voorlopige hechtenis, ze verdubbelt de straffen voor geweld tegen buschauffeurs, ze hervormt de wapenwet en geeft benadeelde partijen meer rechten. Omdat deze onderdelen erg verschillend zijn bespreken we ze in meerdere artikels. Dit artikel gaat over het elektronisch toezicht. We gaan in op de discussie over deze nieuwe wet in negen vragen. Het tweede deel van de bespreking van de mozaïekwet gaat over strafverzwaring en dat stuk leest U hier. Voor meer info over de rest van de mozaïekwet (rechten van slachtoffers, hervorming van de wapenwet, wet over terroristische dreiging e.d.) kan U dan weer hier terecht.

 

1. HOE IS DE SITUATIE NU?

 

Momenteel kan een gevangene alleen elektronisch toezicht (ET) krijgen als hij veroordeeld is en zijn straf uitzit. Het kan alleen op het strafeinde. Vanaf zes maanden voor een veroordeelde in aanmerking komt voor voorwaardelijke invrijheidsstelling kan hij een elektronische enkelband krijgen. Dat kan ook als hij een straf van minder dan drie jaar moet uitzitten. In dat laatste geval gaat hij nog even naar de gevangenis. Maar daar wordt hij opnieuw naar huis gestuurd in afwachting van die enkelband. Bij elektronisch toezicht zit hij thuis, maar wordt via de computer gecontroleerd. Om zo'n enkelband toe te kennen wordt eerst een maatschappelijke enquête gedaan en daardoor kan de zaak wat aanslepen.

De elektronische enkelband is een groot succes. In 2011 kregen de justitiehuizen 3.694 nieuwe aanvragen voor elektronisch toezicht binnen. Vier vijfde (3.015) ging over straffen onder de drie jaar die niet in de bajes worden uitgevoerd.

Op 14 juni 2012 hadden 1.012 veroordeelden een elektronische enkelband. Volgens Liesbeth Wyseur van de Dienst Justitiehuizen, die dit systeem uitvoert, wachten toen liefst 2.746 veroordeelden op de uitvoering van een maatschappelijke enquête (1.900) of op de installatie van een enkelband zelf (846). Die enquête moet nagaan of de veroordeelde wel in aanmerking komt voor ET. "Gemiddeld duurt het 68 dagen tussen de beslissing voor het elektronisch toezicht en de plaatsing van de enkelband, tenminste bij de straffen onder de drie jaar. De andere enkelbanden worden onmiddellijk geplaatst", aldus Wyseur.

Sinds Annemie Turtelboom (Open Vld) minister van Justitie is, is er merkbare vooruitgang. "Vandaag hebben 1.281 veroordeelden een elektronische enkelband. Per maand worden zo'n 460 nieuwe enkelbanden geplaatst. Voordat de minister de procedures heeft vereenvoudigd en het mobiele team, dat vaak ziek was, heeft vervangen, deden ze zo'n 255 plaatsingen per maand. Tegen eind volgend jaar hopen we de achterstand volledig te hebben weggewerkt", zo zegt Margaux Donckier, woordvoerster van Turtelboom. Ze voegt er aan toe dat de minister sinds augustus 2012 is gestart met elektronisch toezicht door spraakherkenning. "Er lopen proefprojecten in Brussel, Brugge en Antwerpen. Sinds de start kwamen zo al 200 veroordeelden onder elektronisch toezicht. Alles samen zitten nu bijna 1.400 mensen op elektronisch toezicht". Turtelboom realiseert hier (eindelijk) wat al sinds justitieminister Verwilghen in het begin van deze eeuw wordt beloofd.

Het Rekenhof wees er in zijn studie van einde december 2011 op dat de elektronische enkelband merkelijk goedkoper is dan een celstraf. Hij kostte in 2009 maar 38,65 euro per dag (tegenover 125 euro voor een dag gevangenisstraf). Maar volgens het Rekenhof doet ET de gevangenisbevolking niét dalen, omdat liefst vier vijfde van de ET-ers geen moment in de gevangenis zit.

Momenteel is ET niet mogelijk in het kader van de voorlopige hechtenis. Al jaren wordt er op aangedrongen om dit wel mogelijk te maken.

 

2. WAT WIL DE MOZAIEKWET VAN TURTELBOOM?

 

Wat wil de mozaïekwet?

Elektronisch toezicht wordt mogelijk om de voorlopige hechtenis te vervangen. Omdat de gevangenissen overvol zitten, mede door het hoge aantal voorlopig gehechten, wil Turtelboom enkelbanden met gps-controle invoeren om de voorhechtenis te vervangen.

De onderzoeksrechter krijgt dus in de toekomst vier mogelijkheden als hij een verdachte voor zich heeft: hij kan hem gewoon vrijlaten; hij kan hem gewoon in de gevangenis laten opsluiten onder voorlopige hechtenis; hij kan hem vrijlaten onder voorwaarden (bv. een therapie volgen); hij kan hem vrijlaten onder elektronisch toezicht met gps.

Een dag onder ET op gps wordt - net als een dag voorlopige hechtenis - later afgetrokken van de straf en bij vrijspraak krijg je voor die dagen ook een schadevergoeding.

Dit onderdeel van de mozaïekwet moet ten laatste op 1 januari 2014 in werking treden, maar wellicht wordt het (veel) vroeger.

Over dit onderdeel van de mozaïekwet rezen in de Kamercommissie Justitievele vragen

.

== ET met gps is heel duur.

== ET met gps zal de gevangenisbevolking amper doen dalen.

== ET met gps zal in de plaats komen van de vrijlating en niet in de plaats van de voorlopige hechtenis; zo komen meer mensen onder gerechtelijke controle.

== ET is op bepaalde plaatsen onbetrouwbaar (in bosrijke gebieden, in liften in hoogbouw).

== Er is geen regeling voor het sociaal statuut van personen op gps.

We bespreken ze een voor een op basis van het debat in de Kamercommissie Justitie.

 

3. WAT KOST ET MET GPS?

 

Wat kost het systeem van elektronisch toezicht met gps?

Turtelboom zegde dat één enkelband met gps 8,75 euro kost. Daar komen nog maximum 40 euro aan personeelskosten bij, als hij wordt gebruikt. Er zijn al 150 enkelbanden met gps aangekocht en Turtelboom zegt dat ze een budget heeft voor 350. "Er is dus voorlopig geen extra geld nodig", zo luidde het.

 

4. IS ER WEL VOLDOENDE PERSONEEL?

 

Is er wel voldoende personeel om die gps-banden te plaatsen?

Turtelboom: "Er zijn momenteel 16 personeelsleden bij de mobiele equipe, die de enkelbanden plaatst. Daarnaast zijn er nog eens 45 personeelsleden voor de administratie en de controle. In de toekomst komen er 12 leden bij de mobiele equipe bij en ook nog eens 12 bij de administratie. Bovendien komen er ook nog vier directieleden bij".

 

5. KOMEN ER WACHTLIJSTEN?

 

"Komen er dan geen wachtlijsten, want nu moet men soms tot een jaar wachten op een elektronische enkelband?", zo wilde Kristien Van Vaerenbergh (N-VA) weten.

Turtelboom: "Praktisch wordt de procedure zo: de onderzoeksrechter houdt de persoon aan en die wacht in de gevangenis op zijn enkelband met gps. Er zullen geen wachtlijsten zijn, want die worden veroorzaakt door de sociale enquête die men nu moet doen vooraleer men iemand ET geeft. Nu is ET immers een vorm van voorwaardelijke invrijheidsstelling van een gestrafte. Maar als ET een vorm van voorhechtenis wordt, dan doen we geen sociale enquête. De enkelband kan onmiddellijk geïnstalleerd worden en er zijn er genoeg".

 

6. VOOR WELKE MISDRIJVEN?

 

Voor welke misdrijven zal ET met gps kunnen gelden?

Hierover was veel discussie. Het moet natuurlijk gaan om misdrijven waarvoor de onderzoeksrechter anders de verdachte zou aanhouden. Dat laatste kan alleen als er vlucht-, recidive- of samenspanningsgevaar is. Wanneer zou ET met gps kunnen? Uiteraard niet bij zware misdrijven.

"Maar hoe zit het met de andere gevallen? Als er vluchtgevaar is, zal ET met gps niet kunnen. En evenmin als er gevaar is dat betrokkene bewijzen verdoezelt of met medeverdachten afspreekt om verklaring op elkaar af te stemmen. Omdat betrokkene thuis zit, kan hij immers met de computer werken en mensen ontvangen", zo betoogde Stefaan Van Hecke (Groen) in de Kamer. "Het zal dus alleen kunnen als er alleen maar recidivegevaar is."

Turtelboom had in haar toelichting drie voorbeelden gegeven: witteboordencriminaliteit, bepaalde diefstallen en intrafamiliaal geweld. Maar vooral dat laatste zagen de meeste kamerleden niet zitten.

De minister verduidelijkte haar visie verder: "Hechtenis op ET kan natuurlijk niet bij intrafamiliaal geweld als dader en slachtoffer nog samen in één huis wonen, maar wel als de dader in een instelling verblijft. Dan kan hij dààr zijn hechtenis op ET ondergaan. Dat geldt ook voor personen die drugsmisdrijven hebben gepleegd en in een instelling een therapie volgen. Een ander voorbeeld waarop hechtenis met ET van toepassing is vluchtmisdrijf. Maar precies om na te gaan hoe de nieuwe wet wordt toegepast doen we een constante monitoring en een evaluatie na 18 maanden".

De N-VA en Groen hadden voorgesteld om een proefproject te starten, zoals ook het NICC (Nationaal Instituut voor de Criminalistiek en Criminologie) had gesuggereerd, maar de minister wil onmiddellijk het systeem op het hele land van toepassing maken.

 

7. HOE ZAL MEN MISBRUIKEN CONTROLEREN?

 

Hoe zal men misbruiken controleren? Zowel Sonja Becq (CD&V) als Stefaan Van Hecke (Groen) en Kristien Van Vaerenbergh (N-VA) vroegen zich af hoe men ET op gps zal controleren. "De betrokkene zit thuis, hoe kan men nagaan met wie hij belt of e-mailt om verklaringen op elkaar af te stemmen of bewijsmateriaal te doen verdwijnen", zo luidde het.

Turtelboom: "De onderzoeksrechters moeten met die mogelijkheid rekening houden als ze besluiten tot ET op gps. Het systeem geldt natuurlijk niet voor de zware gevallen. De controle gebeurt op basis van klachten".

 

8. ZAL DE GEVANGENISBEVOLKING HIERDOOR DALEN?

 

De hamvraag was natuurlijk of ET op gps de gevangenisbevolking effectief zal verminderen.

De verschillende hervormingen van de wet op de voorlopige hechtenis deden de gevangenisbevolking immers niet dalen. Het aantal voorlopig gehechten is sinds 1980 gestegen met 170%. Ongeveer 35% van de gevangenisbevolking is momenteel voorlopig gehecht. Dat is heel veel in de Europese context. Nochtans wilden verschillende wetten de voorlopige hechtenis beperken. Zo heb je sinds 1990 de vrijlating onder voorwaarden (VOV) als alternatief voor de voorlopige hechtenis. Het aantal VOV-ers steeg de jongste tien jaar echter met 132% (van 1.914 in 1999 naar 4.439 in 2010). Maar tegelijkertijd steeg ook het aantal voorlopig gehechten.

Een studie van het Nationaal Instituut voor Crimologie en Criminalistiek (NICC) vreest dan ook dat ET op gps de gevangenisbevolking niet veel zal doen dalen. De criminologen Eric Maes en Benjamin Mine rekenden uit dat dit soort ET mogelijk een kwart van de huidige voorlopige hechtenissen kan vervangen. Als zo'n ET op gps gemiddeld twee maanden duurt, dan komen dagelijks 500 cellen leeg.

Die cellen zitten verspreid over alle gevangenissen: er wordt dus zeker bespaard op kledij en eten, maar niet op de vaste kosten. Dat kan alleen als er veel meer mensen ET op gps zouden krijgen, zo zeggen zij.

Bovendien zijn die 500 vrijkomende cellen volgens de NICC-criminologen eerder theorie. "De ervaring in Engeland en Frankrijk wees uit dat de invoering van ET in het kader van voorlopige hechtenis de gevangenisbevolking niet substantieel doet dalen. Het gevaar van net widening is reëel", zo betogen ze. Bij net widening nemen de onderzoeksrechters verdachten in voorlopige hechtenis die ze vroeger zouden hebben vrijgelaten. Als er net widening is, dan zal de gevangenisbevolking natuurlijk niet dalen, want die ET-ers vervangen dan geen opgesloten voorlopig gehechten, maar wel verdachten in vrijheid. "De invoering van de vrijlating van voorlopig gehechten onder voorwaarden in de jaren 90 wijst uit dat net widening zeker wel mogelijk is. Aanvankelijk verminderde het aantal voorhechtenissen wel, maar daarna nam het weer toe."

Het NICC wijst er ook op dat een aantal vrijlatingen via ET op gps zullen worden herroepen, met heropsluiting in de gevangenis tot gevolg. Die zal mogelijk langer duren dan wanneer de betrokkene gewoon heel de tijd in voorhechtenis had gezeten.

Volgens het NICC zal de gevangenisbevolking dus amper dalen. De oppositie nam die kritieken over.

Turtelboom gaf ze schoorvoetend, maar beperkt toe: "ET op gps is zeker geen mirakeloplossing om de gevangenisbevolking drastisch te doen dalen. Wij denken dat tussen de 200 en 400 personen zo'n enkelband kunnen krijgen." Carina Van Cauter (Open Vld) sprong haar minister bij: "Het NICC spreekt van 500 lege cellen: dat is toch wat we momenteel in Tilburg huren. Het is nu ook weer niet niks".

 

9. WAT MET HET SOCIAAL STATUUT VAN DE ET-ERS?

 

Wat met het sociaal statuut van de mensen op ET met gps? Stefaan Van Hecke(Groen) wees erop dat dit niet geregeld is: "ET-ers met gps mogen niet gaan werken omdat ze voorlopig gehechten zijn, ze krijgen geen leefloon en geen werkloosheidsvergoeding. Als ze eerst in de gevangenis hebben gezeten en daarna ET met gps krijgen, zullen ze allicht hun vroeger werk kwijt zijn. En ze hebben ook geen kost en inwoon meer. Hun sociaal statuut is niet geregeld".

Turtelboom: "Ze kunnen thuis als zelfstandige werken of vakantie nemen bij hun baas. Verder wijst het NICC erop dat ET op gps niet zo lang zal duren, gemiddeld twee maanden, want het gaat niet om zware gevallen. In ieder geval komt er nog een Koninklijk Besluit en een rondzendbrief en we doen een constante monitoring om na te gaan hoe ET met gps wordt toegepast. Bovendien is er na 18 maanden een evaluatie".

 

*****************************************

 

 

Het dagelijkse nieuws over het justitiebeleid vindt U door in de functie "zoeken" rechtsboven op deze site de letters JDW in te tikken.

 

 

*****************************************