Graffiti op zaterdag

De naamgevers

Aflevering nr. 1179 - We hadden het noordelijkste punt van IJsland bereikt. Achter ons lagen de gletsjers, fjorden en vulkanen, voor ons de zee, niets dan de zee.

tmas

* * *

Onlangs overleed astronaut Neil Armstrong. Ik herinner me als de dag van gisteren hoe we op een warme zomernacht in 1969 zijn eerste stap op het maanoppervlak konden meebeleven. Vóór 20 juli 1969 was de maan niet veel meer dan een witte schijf in de nachthemel, daarna lag de satelliet binnen het ervaringsbereik van de mens. Ik zou voor de rest van mijn leven regelmatig met de verrekijker naar de ‘Zee der Stilte’ kijken, waar de sporen van Armstrongs laarzen in het maangruis staan. ‘Zee der Stilte’... Merkwaardig wat een naam met onze ervaring van een landschap kan doen.

* * *

We stapten uit. De kleur van het zeewater was een hard blauw. De witte rotsblokken weerkaatsten het scherpe licht van de zomerzon.

Ik keek op de kaart om te zien waar we ons precies bevonden. Toen ik leerde dat de zee die zich voor onze ogen uitstrekte de Arctische Oceaan was, voelde het alsof de temperatuur plots een graad of tien gedaald was, en trok ik snel mijn trui aan. ‘Arctische Oceaan’... Merkwaardig wat een naam met onze ervaring van een landschap kan doen.

* * *

In de zomer vertrok Erik om zich in het land dat hij ontdekt had te gaan vestigen, en hij noemde het ‘Groenland’ omdat hij dacht dat mensen zouden aangetrokken worden als het land zo’n gunstige naam droeg. ‘Erik de Rode’s Saga’, 2

* * *

De naam ‘IJsland’ schrikt mensen af. Nochtans heeft het eiland dankzij de Golfstroom veel groen, kunnen koeien en schapen er naar hartenlust grazen, en wordt er aan landbouw gedaan. Waarom dan ‘IJsland’?

Toen de Noorse Viking Flóki Vilgerdarson in de negende eeuw IJsland ontdekte, besloot hij om er zich te vestigen. Na een uitzonderlijk strenge winter die aan al zijn vee het leven kostte, gaf hij het land uit frustratie de naam ‘IJsland’, en pakte daarna zijn biezen. De naam ‘IJsland’ bleef hangen.

Een andere Viking, Erik de Rode - balling op de vlucht voor de Noorse koning - ontdekte tijdens een zeereis een reusachtig eiland dat grotendeels door ijs bedekt werd. Hij voelde er zich veilig en wilde dat anderen hem volgden. Erik verzon daarom de naam ‘Groenland’ - naam die een warmer klimaat deed vermoeden dan het geval was. Zijn list slaagde. Tot in de middeleeuwen - toen er een kleine ijstijd aankwam - leefden er meer dan tienduizend Vikingen in Groenland.

* * *

We hadden twee nachten in Laugar voorzien - mag je niet missen, zeggen IJslandkenners.

Bij aankomst begrepen we niet goed waarom de plek zo de moeite waard is. Ons hotel lag ver weg van alles, in een vallei met weilanden, een handvol huisjes. Geen dorp, ook geen uitzonderlijk natuurschoon.

* * *

Kjartan ging regelmatig naar de warmwaterbron bij Laugar, en ontmoette daar Gudrún. Kjartan bracht graag tijd door met Gudrún, die zeer intelligent en welbespraakt was. ‘Saga van de mensen van Laxardal’, 39

* * *

Het hotel in Laugar was tegelijk ook een school. Om te gaan eten moesten we door een lange gang met aan de wand groepsfoto’s van leerlingen en leerkrachten van de afgelopen vijftig jaar.

Ondanks het Spartaanse decor van de schoolcafetaria, was de keuken uitstekend.

Ik vroeg aan het dienstertje of ze hier misschien zelf school had gelopen. Ze vertelde dat het gebouw voor leerlingen uit heel IJsland als een soort retraite/kamp dienst doet, omdat de streek van groot historisch belang is.

Een vallei met enkele boerderijen van groot historisch belang? Hier hadden nooit veldslagen plaatsgevonden, geen oude gebouwen. Wat moest ik mij voorstellen bij ‘groot historisch belang’?

* * *

Bijna vijftig jaar geleden - op 15 november 1963 - vond op een kilometer of twintig van de zuidwestkust van IJsland een vulkaanuitbarsting plaats. Vier jaar lang bleef lava uit de aarde komen en vormde zich een nieuw eiland in de Noord- Atlantische Oceaan. De IJslanders noemden het ‘Surtsey’, naar Surtr, een reus uit de Noorse mythologie.

* * *

Ik vroeg aan iemand van het hotel wat er precies in Laugar te zien was. Hij vertelde me iets over een warmwaterbron en wees me naar een plek een beetje verderop: “Als hotelgast mag je daarin baden.”

Ik volgde een wegeltje dat naar een hoop planken leidde waar stoom uit de aarde ontsnapte. Het was heerlijk baden in de bron, maar was dit wel twee nachten in Laugar waard?

Terug in het hotel leerde ik dankzij m’n laptop en het internet snel bij. Laugar is in IJsland bekend omdat er zich de ‘Saga van de mensen van Laxardal’ afspeelt - een familiesaga vol conflict, passie en intrige. De heldin van het verhaal is Gudrún Ósvífrsdóttir - iedere IJslander kent de sterke vrouw. Belangrijk voor de plot zijn de gesprekken die Gudrún met haar geliefde Kjartan in de warmwaterbron van Laugar voert.

De bron waarin ik had gebaad...

Heel wat IJslandse mythologie speelt zich rond Laugar af. Aan de overkant van de baai ligt bijvoorbeeld een berg die toegang tot Walhalla zou geven. Wij hebben die berg beklommen en de ‘toegang’ gezien - een muurtje, maar spijtig genoeg nergens een deur of poortje...

Op de terugweg reden we door een oud lavaveld waar twee ‘berserkers’ een weg door zouden gegraven hebben. ‘Berserkers’ waren Viking-krijgers die zichzelf in een staat van extase konden brengen, waardoor ze als krankzinnigen tekeer gingen, en ‘onoverwinnelijk’ waren. In het Engels bestaat nog de uitdrukking ‘going berserk’.

Elke heuvel of vallei rond Laugar draagt een naam, betekent iets bijzonders.

* * *

Ik trok een kiekje van de groepsfoto uit 1969 - jaar dat Armstrong voet op de maan zette. Zo zagen mijn klasgenoten en ikzelf er destijds ook uit. Maar wij droomden toen om astronaut te worden, de jonge IJslanders om met namen een landschap vorm te geven. Ik moest nog meer dan veertig jaar wachten om die wijsheid op te doen.

Good luck en tot ziens.

Dr. Frans BAERT