Van amezeek tot zjwegel: De oorsprong van de Limburgse woordenschat

Print
Van amezeek tot zjwegel: De oorsprong van de Limburgse woordenschat

Van amezeek tot zjwegel: De oorsprong van de Limburgse woordenschat

Ieder woord heeft een oorsprong, dat heet etymologie. En de oorsprong van onze eigen Limburgse woordenschat is nu nauwkeurig in kaart gebracht. Nota bene door een West-Vlaming. Bruggeling Frans Debrabandere publiceerde bij Davidsfonds het Limburgs Etymologisch Woordenboek, 460 pagina’s boordevol Limburgse taalkundige geschiedenis. Wij pikten er 23 woorden uit, volgens de letters van het alfabet.

Amezeek, aamzeiksel, waamzeek
Betekenis: mier
Komt van het Middelnederlandse ‘âmete’, dat is samengesteld uit het voorvoegsel ‘a’ (weg, af) en het Gotische werkwoord ‘maite’ (snijden). De mier is de ‘afknager’.

Booi
Betekenis: gerechtsbode, veldwachter, politieagent
Komt van het woord ‘bode’.

Cagne
Betekenis: onmens
Van het Franse ‘cagne’ (teef, liederlijke vrouw), dat oorspronkelijk komt van het Latijnse ‘cania’.

Dabben
Betekenis: graven, wroeten, woelen
Van het Vroegnieuwhoogduits ‘tappe, dappe’ (poot, hand). Vandaar ook dabber, debber voor kleine dreumes die moet onderdoen voor groteren.

Egerst, eigerst, eger(s), eges, engerst, ester
Betekenis: ekster
Van het Middelnederlandse ‘egestre’, dat op zijn beurt afgeleid is van het Germaanse ‘agistriôn’.

Flab, flap, flabbes, flabbendeies, flabbedie
Betekenis: kwibus, dwaas, sukkel
Van het Middelnederlands vlabbe, flabbe, flebbe (kletskous).

Geleeg, geleg
Betekenis: grote hoeve, herenhuis
Van het Middelnederlands ‘gelege’ (kasteel, huizing). Dat werd afgeleid van het werkwoord ‘gelegen zijn’ (van belang zijn).

Hevesj, heive(r)
Betekenis: naar huis gaan, huiswaarts gaan
Afgeleid van heem/heim (huis).

Impesant, ampassant, appesaant
Betekenis: terloops, in het voorbijgaan, ondertussen
Afgeleid van het Franse ‘en passant’.

Joeks
Betekenis: plezier, lol, flauwekul. Veure joeks (voor de grap)
Een 18de-eeuws studentenwoord, afgeleid van het Latijnse ‘iocus’ (grap, scherts).

Kabas, kalbas, klabas, kallebas, kelebas, kerbas
Betekenis: boodschappentas, handtas, schooltas
Van het Oudfranse ‘cabas’ (uit biezen gevlochten korf), dat werd afgeleid van het Latijnse woord capere (inhouden, bevatten).

Lommel, loemel
Betekenis: vod, lomp, prul, onaangenaam karwei
Afgeleid van het woord ‘lomp’ (lap, vod).

Kabas, kalbas, klabas, kallebas, kelebas, kerbas
Betekenis: reistas, zak (kleding), broekzak
Van het Oudnederlandse ‘mâl’ (tas, zak), dat aan de oorsprong lag van het Oudfranse ‘male’. Daaruit ontstonden ook woorden als het Engelse ‘mail’ (post).

Nestel, nistel
Betekenis: schoenveter
Afgeleid van het werkwoord ‘nesten’ (vastbinden) uit het Middelhoogduits.

Ontere, nontere, unger, unjer
Betekenis: middagdutje, dutje
Afgeleid van het Middelhoogduits undarn of untarn, dat was gebaseerd op het Gotische ‘undaúrnimats’ (ontbijt, middageten)

Pepel, pepeleer, piepel, pimpel
Betekenis: vlinder
Afgeleid van het Latijnse papilio.

Roof
Betekenis: wondkorst, korst, vel op gekookte melk
Afgeleid van het Oudnederlandse ‘hrufa‘ (wondkorst) en het Oudnederlandse ‘hrjûfr‘ (ruw, schurftig).

Suur, sier
Betekenis: schommel
Afgeleid van het Vroegnieuwnederlandse (1500-1700) werkwoord swieren (een kringvormige beweging maken).

Tomp, tump
Betekenis: hoek aan een akker, spits toelopend stuk, uitsteeksel
Afgeleid van Middelnederlands timp(e) (puntig uiteinde, punt van een broodje).

Uiver, eiver, eiber
Betekenis: ooievaar
Van het Nederduitse adeba(a)r, aadbaar, oidbaar. Een samentrekking van het Gotische ‘auda’ (geluk) en het Germaanse ‘beran’ (dragen, brengen). Ooievaar betekent dus ‘geluksbrenger’.

Vers, veesj, vas, vaas
Betekenis: hiel, hak
Afgeleid van het Oudnederlandse ‘fersna’ (hiel).

Weers, wees
Betekenis: dwars, onhandelbaar, koppig
Afgeleid van het Middelnederlandse ‘wers’ (wars)

Zwegel, sjwegel, zjwegel, zwengelke
Betekenis: lucifertje
Afgeleid van ‘zwavel’, de oorspronkelijke grondstof voor lucifers.

Het ‘Limburgs Etymologisch Woordenboek’ van taalkundige dr. Frans Debrabandere is uitgegeven door Davidsfonds en kost 39.95 euro (ISBN: 978 90 5826 808 2).

TVD

Immo

Auto's in de kijker

Jobs in de regio