V
07/01
Graffiti
Aflevering nr. 1149 - Het was mooi, zo’n lampion die in onze richting kwam aanzetten tijdens de eerste nacht van het nieuwe jaar. Maar toen de wind met het ding begon te spelen en de
vlam onder de papieren bol akelig hoog opflakkerde, vroegen we ons af wat er zou gebeuren als de lampion brandend op een dak neerstortte.
Pas was de papieren ballon zonder ongelukken over ons huis
gevlogen, of er kwam al een nieuwe aanzetten. De wind was
harder gaan waaien en blies de tweede lampion in een lagere
baan en schokkend van links naar rechts en terug. Mijn
oudste liep naar de andere kant van het huis om te zien of
hij veilig over ons dak was geraakt. Hij riep dat de lampion
zijn pad aan de andere kant had voortgezet.
Opnieuw was onze opluchting van korte duur omdat er al
een derde exemplaar aankwam - een hele grote deze keer.
Beetje stabieler in zijn baan, maar het reuzenkaarslicht leek
gevaarlijker voor de strooien daken in de buurt. We volgden
het ding met argusogen.
Ik vond er niets feestelijks meer aan, een nieuwjaarsnacht
waarin we van de ene angstverwekkende verrassing in de
andere vielen. Het deed me denken aan de verhalen van
mijn ouders over de V1-bommen die ze tijdens de oorlog
zagen overvliegen - angstig over waar het projectiel zou
terechtkomen
* * *
In de herfst trok ik met de zonen naar het Tate Modern
Museum in Londen voor een retrospectieve tentoonstelling
van de schilder Gerhard Richter.
Richter zag het levenslicht in 1932, in de Duitse stad Dresden.
Hij verhuisde naar het westen enkele weken voor de Muur
werd opgetrokken.
Als schilder voelde hij zich aangesproken door de opmerking
van de Franse kunstenaar Marcel Duchamp - een eeuw
geleden - dat de schilderkunst dood was. Richter heeft het
tegendeel proberen te bewijzen en is daarin geslaagd. Tijdens
zijn carrière schilderde hij in de meest uiteenlopende genres,
van abstract tot fotografisch realistisch, van monumentale
kunst tot intimistische schilderijtjes. In al zijn creaties spreken
de passie en toewijding van de man. Na ons bezoek aan de
tentoonstelling waren we meer dan ooit overtuigd van het
belang van kunst in een mensenleven.
Richters meest indrukwekkende werken hebben met het
oorlogsverleden van Duitsland te maken. Zo schilderde hij
een doek gebaseerd op een foto van zichzelf als baby terwijl
zijn tante Marianne hem vasthield. Tante Marianne leed aan
schizofrenie en werd als slachtoffer van het nazi-euthanasieprogramma
om het leven gebracht. Op een ander doek zien
we een portret van ‘Herr Heyde’(1902-1964), eind jaren
vijftig. Blijkt dat Heyde aan het hoofd van datzelfde nazieuthanasieprogramma
stond. Na de oorlog wist de man aan
het gerecht te ontkomen en werkte nog jaren als sportdokter
en psychiater in Flensburg.
Richter maakte ook een verrassend stadszicht van Parijs
vanuit de lucht. Door de ruwe borstelstreken in grijstonen,
lijkt de stad eerst op Dresden na de bombardementen door
de geallieerden.
Opvallend zijn ook een reeks doeken over de Baader-Meinhof
Gruppe, de terroristische organisatie die in de jaren ’70 in
Duitsland actief was. Niet toevallig is ‘Rote Armee Fraktion’
afgekort: ‘R.A.F.’, zoals de beginletters van de Britse ‘Royal
Air Force’, die andere organisatie die Duitsland probeerde
plat te leggen...
Je valt in deze tentoonstelling van Richter in de Tate van de
ene verbazing in de andere. Zo schilderde hij ook volgens
wiskundige formules opgebouwde mozaïeken, die bewust verwijzen
naar de verfstaalkaarten die huisschilders gebruiken.
* * *
Afgelopen woensdag een dagje Keulen gedaan. De avond
ervoor hadden we op het internet nog foto’s van de verwoeste
stad na de oorlog gezien. Zowat alles lag plat, behalve de Dom
en enkele huizen hier en daar.
Het stormde in Keulen. In de Dom was het koud en donker.
Door de glasramen drong een beetje licht naar binnen. Rechts
viel een groot glasraam van Gerhard Richter op dat in 2007
onthuld werd. Gedurfd omdat het een mozaïek is zoals zijn
doeken met staalkaarten van verfkleuren. Ik nam er een
kiekje van. De kleurenvierkantjes zagen er prachtig uit in
het oude heiligdom. De bommen van de geallieerden hadden
destijds de oude glasramen vernield en zo plaats voor Richters
artistieke creatie gemaakt.
De letter ‘V’ in ‘V1’ stond voor ‘Vergeltungswaffe’ - vreemd
dat de nazi’s die de oorlog waren begonnen, het over vergeldingswapens
hadden. De bommen die Keulen platlegden,
dat waren wél vergeldingswapens.
* * *
In het Londense Imperial War Museum zagen we een echte
V1 en een V2 - die laatste leek op de raket van Kuifje in
‘Mannen naar de Maan’.
Terwijl ik m’n hand op de vleugel van de V2 legde, herinnerde
ik me foto’s van uitgemergelde concentratiekampgevangenen
die onder leiding van ingenieur Werner von Braun de raketten
in afschuwelijke omstandigheden moesten bouwen. Na de
oorlog werd Werner von Braun door de Amerikanen aan
het hoofd van NASA geplaatst, en was hij verantwoordelijk
voor het programma dat een man op de maan zette. Van
genocide-moordenaar tot ‘great American hero’.
Ik dacht ook aan ‘Herr Heyde’ in het schilderij van Richter
- vroeger hoofd van het nazi-euthanasieprogramma, later
sportdokter.
* * *
de scherpe kanten van het zwaard
zijn leven en dood
maar niemand weet welke kant wat is
Ikkyu (1394-1481)
* * *
Op weg naar Keulen zagen we een bestelwagentje met
daarop in grote letters: ‘Bad-Emotion’. Negatieve boodschap.
Waarom vond de eigenaar van het voertuig dat nodig?
Nadat ik onder de boodschap de afbeelding van een badkuip en een internetadres zag staan - www.Bad-Emotion.de - viel m’n euro... Op de website las ik dat de ‘philosophie’ van
het sanitair bedrijf te maken heeft met ‘Badgestaltung mit
Emotion’ en ‘Energietechnik mit Bewusstsein’.
Negatieve boodschap en positieve emotie... Het ene uiterste
kan onverwacht naar het andere keren. Van moordenaar
naar sportdokter, van verwoest glasraam naar modern
meesterwerk, van stadszicht van Dresden naar Parijs, van
lampion naar brandbom. Soms even snel als de rukbeweging
van zo’n lampion - van links naar rechts, en terug. De ‘V’ van
‘Vergeltungswaffe’, ook de ‘V’ van ‘Vrede’.
Good luck en tot ziens.
Dr. Frans BAERT