Twijfel

28/01 Graffiti Aflevering nr. 1151 - Er speelden zich deze week mooie dingen in de nachthemel af, maar we kregen ze hier niet te zien. Als de bewolking op tijd zou wegtrekken, konden we het noorderlicht bewonderen, had de weerman beloofd. Heel zeldzaam dat de ‘aurora borealis’ zo ver zuidelijk kan waargenomen worden. Na jaren van rust & kalmte is de zon weer heel actief geworden. Door hevige uitbarstingen op onze ster worden geladen deeltjes het heelal ingeslingerd. Het magnetisch veld van de aarde trekt die aan waardoor het verschijnsel van het noorderlicht mogelijk wordt.
Ik heb het al ooit met eigen ogen gezien, het noorderlicht. Het was op een nachtvlucht boven de pool. Ik tuurde naar buiten. Plots verscheen een vreemd licht in de hemel. Het leek op een golvend gordijn dat naar beneden viel en voortdurend van kleur veranderde - van blauw naar groen, wit, geel. In mijn enthousiasme dacht ik even dat ik de slapende passagiers rond me moest wakker maken - wat kon er mooier zijn dan dit schouwspel?

Op YouTube heeft iemand een filmpje geplaatst van een grijsaard die zeer leuk kan dansen - het magere ventje met witte baard en haren ‘shuffelt’ dat het een lust is om te zien. Als je op de YouTube-site ‘old man shuffling’ intikt, verschijnt het filmpje bovenaan de lijst.
Ik vond het zo inspirerend dat ik het naar enkele vrienden mailde. Marc aan zee schreef me terug dat het volgens hem nep was, zoals met zovele van die filmpjes het geval is. Maar vriend Marcel was overtuigd dat het kon en schreef me terug dat hij dacht dat ik zoiets ook zou kunnen. Ik twijfel. Ik heb ondertussen aan mijn jongste - die ook goed kan ‘shuffelen’ - gevraagd of hij me dat kan aanleren. Hij vond het een goed idee en heeft beloofd om me de knepen van het dansje bij te brengen. Ik hou u op de hoogte...

Met mijn zonen een documentaire over D.T. Suzuki (1870- 1966) bekeken, de Japanse auteur die het zen-gedachtegoed naar het westen gebracht heeft. Iemand die Suzuki gekend heeft, vertelde: ‘Als je zijn boeken goed leest, merk je dat ze vol vruchtbare twijfel staan.’
Het zette me de volgende dagen aan het denken. Hij die weet dat hij weet, kan niets bijleren. Twijfel kan daarom van onschatbare waarde zijn. Vruchtbaar. Twijfel kan de deur openen naar iets nieuws. Zonder twijfel, geen hoop. Zelfzekerheid is eigenlijk de grote vijand van de wijsheid.

Naar aanleiding van Gedichtendag zocht ik in mijn boekenkast naar poëzie over twijfel. Moeilijk te vinden. Maar poëzie moet niet expliciet over twijfel gaan, bedacht ik dan.
Wat een gedicht vaak sterk maakt, is dat het van twijfel dankbaar gebruik kan maken. Je verstaat misschien een bepaald beeld of verwijzing niet, het ritme van de verzen wijkt misschien af van wat je gewend bent. Je moet zo’n gedicht enkele malen herlezen, er een nachtje over slapen om er iets uit te halen. En misschien onthullen de verzen dan iets kostbaars...

Het doeltreffend gebruik van twijfel, dat gebeurt niet enkel in de poëzie, maar in elke kunstvorm- literatuur, muziek, beeldende kunst, theater... Waarom wordt een bepaalde melodie plots anders gespeeld dan verwacht? Wat doet die grote zak in de museumzaal - wat is de bedoeling? Stoort hij? Verrast hij? Zit er een boodschap in de zak? Of juist geen?

Naar aanleiding van het overlijden van Phil Bosmans duiken plots diens spreuken overal weer op. Sommige herkende ik, andere waren nieuw voor me. Phil Bosmans is niet meer, maar zijn boodschappen zullen nog lang in de harten van de mensen blijven leven.
Ik zocht tevergeefs naar iets van Bosmans over de twijfel. Een onderwerp waar hij blijkbaar niet over heeft geschreven. Niet toevallig, vermoed ik, want het aantrekkelijke van de spreuken is dat ze ‘de dingen zeggen zoals ze zijn’. Geen twijfel. Ze staan als een huis - geen speld tussen te krijgen.
‘De beste zon is een blij gezicht’; ‘Zaag niet, er vallen al bomen genoeg’; ‘De eerste vuistslag die men iemand toebrengt is dikwijls maar een woord’... Daarmee is het laatste woord gezegd. Niet iedereen die troost zoekt of nood heeft aan een hart onder de riem, is geholpen met kunst. ‘Wees jezelf, er zijn al anderen genoeg’, schreef Phil Bosmans.

Ingrid Jonker (1933-1965), uit: ‘Rook en Oker’ (1963)

Kwam vriend Jan tegen - al veel te lang niet meer gezien. Hij vertelde me dat hij een goede vertaling van de Zuid-Afrikaanse dichteres Ingrid Jonker had gevonden. Jonker is geweldig. Met enkele woorden kan ze een eenvoudig beeld neerzetten, en dan besluiten met een vraag die verpletterende twijfel zaait: ‘Hulle probeer jou namaak’... Jou namaken? Wie? Hoe? In de vragen schuilt de belofte van iets kostbaars onder de oppervlakte. Van noorderlicht achter de wolken.

Afgelopen donderdag was het Gedichtendag - daarom nog eentje van Jonker. Een hele mooie, mysterieuze:

Ingrid Jonker, uit: ‘Rook en Oker’ (1963)

Deze week verschillende keren ’s nachts naar buiten geweest om te kijken of ik door een gaatje in de wolken toch iets van het wonderlijke noorderlicht kon zien. Maar de hemel bleef ondoorzichtbaar bewolkt.
De eerste nacht dat ik keek merkte ik iets van een gloed in de wolken - ze leken hier en daar wat paars op te lichten... Maakte ik mezelf iets wijs?
De volgende nacht was de hemel opnieuw bewolkt, maar nu merkte ik niets van een lichtgloed. Aardedonker. Misschien had ik de nacht voordien toch iets van het noorderlicht gezien? Zo blijven we twijfelen. Altijd.

Ikkyu (1394-1481)

Good luck en tot ziens.

Dr. Frans BAERT