Tweede indrukken

29/04/'11 Graffiti

Aflevering nr. 1114 - We stonden voor een van de statige herenhuizen die aan het eind van de 19e eeuw in Wenen gebouwd werden en belden aan op nr. 19. Na een elektronisch bromgeluid van het slot kon ik een helft van de zware dubbeldeur openduwen.
Aan het eind van een brede gang zag ik een binnentuin met een kastanjeboom vol jonge bladeren. Rechts volgden we een brede trap met gietijzeren leuning naar boven, tot aan de eerste verdieping. Op het palier drong zich een keuze op, ofwel op de linker- ofwel op de rechterdeur aankloppen. Rechts deed niemand open, links werden we door een vriendelijke man welkom geheten. Eens binnen kon ik niet geloven dat ik in de spreekkamer van Sigmund Freud stond – Freud, de vader van de psycho-analyse, de therapeutische techniek om ons bewust te maken van wat we verdrongen hebben.

In 1923 leefden er in Wenen 201.513 Joden (10,8 % van de bevolking), in 1951 nog amper 9.000. Tijdens ons bezoek aan Wenen zijn we nooit in aanraking gekomen met dingen die ons aan de holocaust herinnerden.
In Duitsland is mijn ervaring daarmee anders. In Berlijn staat het ‘Holocaust Monument’ in de top-5 van bezienswaardigheden. In Düsseldorf heeft een officiële stadsgids me ooit het gebouw van de SS getoond – de man vertelde hoe hij zich als Duitser schaamde, maar het zijn plicht vond om die plek te tonen.
In Wenen toonde de stadsgids - tijdens een rit door de binnenstad in een ‘fiaker’ (paard & koets) - ons elk plein, koffiehuis, theater en kerk. Achteraf leerde ik thuis van Google dat er in die Weense binnenstad ook een Holocaust ‘Mahnmal’ (monument) bestaat – met de koets passeerden we op enkele tientallen meters daarvan zonder dat de koetsier er met een woord over repte.
In mijn Michelin-reisgids voor Wenen staan in de index geen trefwoorden die naar het lot van de Joodse bevolking in WOII verwijzen. Idem in de Capitool-reisgids – het Joods Museum krijgt achteraan wel een korte paragraaf toebedeeld. Daarin wordt iets over de ‘nationaal socialisten’ vermeld, maar op een manier die doet denken dat het om een vreemde bezettingsmacht ging, terwijl de Oostenrijkers zélf de nazi’s waren...
Duitsland springt anders om met die geschiedenis. Als ik bij Mayersche in Aachen binnenspring, liggen er altijd nieuwe boeken over het Duitse oorlogsverleden. Vorige week liep ik in Düsseldorf over een stoep met twee koperen tegels waarop wat uitleg stond over Joodse mensen die op die plek gewoond hadden - Betty en Joseph Cohen werden in 1941 gedeporteerd en in Minsk, Wit-Rusland vermoord. De geschiedenis van de Shoah wordt er tot in de kleinste details onderzocht en openbaar gemaakt. De herinnering wordt niet verdrongen maar levend gehouden.
IK heb altijd gehoord dat een mens zo psychisch ziek is als de geheimen die hij niet prijs wil geven. Hetzelfde kan ook over een volk gezegd worden.

Net voor de nazi-authoriteiten in 1938 toelieten dat Freud – die Jood was - Wenen mocht verlaten om in Londen zijn laatste levensjaren door te brengen, dwongen ze hem om een papier te tekenen waarop stond dat hij goed door hen behandeld werd. Freud tekende en schreef er wat commentaar bij: ‘Ich kann die Gestapo jedermann auf das beste empfehlen’ (ik kan iedereen de Gestapo aanbevelen).

Simon Wiesenthal - de bekende Joodse ‘nazi-jager’ die in Wenen woonde – werd verweten een‘Nestbeschmutzer’ (nestbevuiler) te zijn omdat hij in de jaren ’70 bekend maakte dat er verschillende nazi’s in de regering van premier Bruno Kreisky zaten. Het leven van Wiesenthal werd voortdurend door nazi’s en neo-nazi’s bedreigd. In 1982 kwam zelfs een bom buiten zijn woning tot ontploffing.

Het tweede verdedigingsmechanisme dat we zullen bespreken wordt ‘reactie formatie’ genoemd. Het gaat hier om een mechanisme waarbij één van een paar ambivalente houdingen – bijvoorbeeld haat – naar het onderbewustzijn verdrongen werd en in het onderbewustzijn bewaard wordt door het overbenadrukken van de andere houding, wat in dit geval liefde zou zijn. Bijgevolg ‘lijkt’ het alsof haat door liefde vervangen werd, wreedheid door zachtheid, koppigheid door volgzaamheid, genot van het vuile door verzorgdheid en netheid, en zo verder, maar de houding die verdwenen lijkt te zijn leeft ondertussen wel in het onderbewustzijn voort.
Charles Brenner, An elementary Textbook of Psychoanalysis

In het Weense Belvedere Museum hangen prachtige werken van Klimt en van Oostenrijkse kunstschilders die ik niet kende. Ik bladerde in de museum-catalogus en vond achteraan een mooie zwart-wit foto van aantrekkelijke naakte dames op een rij. Ik had het gevoel dat achter de kunstfoto een geheim schuilging en vroeg mijn vrouw wat zij erover dacht.

Mijn vrouw bekeek de zwart-wit foto van de rij naakte vrouwen. De foto droeg de titel ‘Cosmic Composition’. Ze vond het een fraaie kunstfoto. Ik vertelde haar dat het volgens mij om iets totaal anders ging, dat ik het gevoel had dat het vrouwen waren die nietsvermoedend in de rij stonden voor de gaskamers. Ik had ooit gehoord dat SS’ers opgewonden raakten door het zien van naakte vrouwen die enkele minuten later zouden vermoord worden. Mijn vrouw wilde me niet geloven, de vrouwen zagen er te bevallig uit zei ze.
Ik bestudeerde de foto wat langer en merkte dat twee vrouwen een kind op de arm hadden. Vrouwen met babies werden dadelijk na aankomst in Auschwitz naar de gaskamer afgevoerd en zagen er dus nog niet ondervoed uit. Linksonder in beeld merkte ik plots – halfverborgen - het woord ‘Zyklon B’ op een omhulsel, de naam van het dodelijke giftgas dat door de SS in de gaskamers gebruikt werd. Ik was danig uit het lood geslagen door mijn ontdekking, maar had het hart niet om het mijn vrouw te vertellen.
Welke steen je ook optilt, je ontbloot. Onder de schoonheid, de gruwel. Cosmische compositie...

Good luck en tot ziens.

Dr. Frans Baert