Twee druppels sneeuw

28/01/'11 Graffiti Aflevering nr. 1103- Het moet een jaar of vijf, zes geleden zijn dat ik sneeuwklokjes geplant had. Een tiental bloemknolletjes waarvan spijtig genoeg maar één tot bloei kwam. Misschien had ik ze te diep in de grond gestoken.

Dat ene bloempje was - ondanks strenge vorst en kou - de volgende winter opnieuw present. Als ik het daar zag staan - eenzaam, teder en kwetsbaar - voelde de winter nog wat kouder aan dan hij al was.
Elk daaropvolgend jaar kwam het sneeuwklokje terug - het enige plantje in mijn tuin dat half januari al in bloei stond.

Naar jaarlijkse traditie was het eergisteren - donderdag - opnieuw ‘Gedichtendag’.
‘Gedichtendag’... Ik vind het een prachtig woord met al die ‘g’s’ en ‘d’s’. Een woord waar ritme, muziek in zit. Poëzie. Eigenlijk een woord dat reclame voor zichzelf maakt. ‘Gedichtendag’...

Enkele maanden geleden verscheen in Nederlandse vertaling de grootste bloemlezing ooit van een van de bekendste Russische dichters uit de twintigste eeuw. Een belangrijke literaire gebeurtenis in ons taalgebied.
De dichter van de vertaalde verzen is Osip Mandelstam (1891-1938). Ik herinner me nog als de dag van gisteren de eerste keer dat ik zijn naam hoorde... Mandelstam. Sterke naam. Om te onthouden.
Ik bezit enkele Engelse vertalingen van zijn poëzie - de verschillen tussen die versies zijn soms groot. Wat me vooral aantrekt in Mandelstams werk is zijn directheid en de herkenbaarheid van de dingen en de gevoelens waarover hij schrijft. Hij heeft maar enkele woorden nodig om de lezer een nieuwe wereld te leren ontdekken. De beelden die hij oproept verrassen, blijven bij: ‘We gaan, m’n distelvink, de wereld samen eens wat bekijken als je wilt’; ‘Een leeuwenkuil vol wrattig schemerlicht’; ‘Zijn opgevouwen botten slapen o zo zacht’...

Ik ben er zeer aan gehecht geraakt, mijn dappere sneeuwklokje dat jaarlijks trouw op visite komt. Door de harde winter van vorig jaar zag het er nog fragieler uit en vreesde ik dat het niet meer terug zou komen. Ik schoot toen enkele kiekjes van het bloempje - misschien de laatste van mijn boodschapper van de lente in hartje winter, bedacht ik.

Osip Mandelstam zag in 1891 het levenslicht, in Warschau - toen nog deel van het Russische keizerrijk. Hij groeide op in een Joods, niet-religieus gezin. Zijn vader was handelaar in leer. Mandelstam verhuisde met zijn ouders naar Sint-Petersburg waar hij school liep in het prestigieuze Tenisjev-instituut, dezelfde school waar Vladimir Nabokov enkele jaren later ook zou studeren. Dankzij een enthousiaste leerkracht letterkunde begon Mandelstam poëzie te schrijven en te publiceren, en leerde hij bekende auteurs kennen zoals Andrei Bely en Alexander Blok. In 1916 had hij een kortstondige affaire met de gehuwde, beroemde dichteres Marina Tsvetajeva.

Van Mandelstam bestaat een gedicht waarin sneeuwklokjes voorkomen. Hij schreef het in 1937 in Siberië, in de Goelag. Hij was toen tot vijf jaar dwangarbeid veroordeeld omdat zijn poëzie als ‘contrarevolutionair’ beschouwd werd. Het gedicht komt niet voor in de Nederlandse bloemlezing die pas verschenen is. Misschien iets voor een volgende, uitgebreidere editie?

‘Mother of snowdrops, maples and oaks’, staat in de Engelse vertaling van James Greene. ‘Snowdrops’, zo heten sneeuwklokjes in het Engels. Sneeuwdruppels, druppels sneeuw.

De bollen van het sneeuwklokje - Galanthus nivalis - bevatten alkaloïden waardoor ze giftig zijn en braken en diarree veroorzaken als iemand ze eet. Maar in het sneeuwklokje komt ook ‘Galantamine’ voor, een stof die gebruikt wordt voor de behandeling van de ziekte van Alzheimer en andere vormen van dementie.

Van Osip Mandelstam is bekend dat hij ooit gezegd heeft dat Rusland het enige land ter wereld is waar men respect heeft voor poëzie, omdat er geen enkel ander land is waar je voor het schrijven van verzen kan gearresteerd of zelfs ter dood veroordeeld worden.

‘Gedichtendag’... Als ik het twee keer achter elkaar zeg, vind ik het nog mooier klinken. Misschien kan ik er een ‘haikoe’tje’ mee maken? Iets als:

Mijn angst dat ik vorige winter m’n sneeuwklokje voor het laatst gezien had, dat het niet meer zou terugkomen, bleek volledig ongegrond. Niet alleen kwam het dit jaar terug, maar tot mijn verbazing stonden er nu zelfs twee sneeuwklokjes op de vertrouwde plek tegen de koude muur voor ons huis. Twee sneeuwklokjes, twee druppels sneeuw.
Ik haalde opnieuw mijn fototoestel boven om kiekjes van de blijde gebeurtenis te maken.

Enkele jaren na de Russische revolutie van 1917 verscheen Mandelstams tweede dichtbundel, ‘Tristia’(1922). Het publiek waardeerde zijn poëzie, maar de bundel viel bij de Sovjet-machthebbers niet in goede aarde. Het soort poëzie dat Mandelstam schreef maakte hem in de ogen van officiële critici verdacht.
In 1934 werd Mandelstam gearresteerd omdat hij in een gedicht Stalin gehekeld had, en werd hij voor drie jaar naar de Oeral verbannen. Nadat hij vrij kwam, leden hij en zijn vrouw grote armoede en konden ze alleen overleven dankzij de steun van andere dichters zoals Anna Achmatova en Boris Pasternak.
In de lente van 1937 kreeg Mandelstam een hartaanval. Enkele weken later werd hij door de geheime politie in het sanatorium waar hij aan het recupereren was, opgehaald en op een trein richting Oost-Siberië gezet - Mandelstam werd toen tot vijf jaar dwangarbeid veroordeeld.
In 1938 ontvingen zijn vrouw en broer nog een brief van hem, daarna niets meer. Pas twee jaar later - juni 1940 - kwam het officiële bericht dat hij op 27 december 1938 overleden was. In 1987 bekwam Osip Mandelstam van de Sovjet-autoriteiten officieel eerherstel...

Good luck en tot ziens.

Dr. Frans BAERT