Turven

11/09/'09 Graffiti Aflevering nr. 1035 - Mijn zonen hebben ooit van hun Amerikaanse oma baseballhandschoenen gekregen. Leuke dingen omdat je er de hardste ballen mee kan vangen zonder je handen pijn te doen. Afgelopen zomer heb ik in Los Angeles een grote baseballhandschoen voor mezelf gekocht, zodat ik mee kan doen.

Enkele avonden geleden waren we samen baseball aan het spelen, toen ik van bij de buren kinderen dacht te horen roepen. Misschien doen ze kraaien na, zei ik nog tegen m’n jongste. Plots zag ik twee grote, luidruchtige vogels de vlucht nemen en vlak boven onze hoofden overvliegen. Het waren warempel kraanvogels - Kraaw-kraaw-kraaw - ik kon hun rode kroontjes zien.

Een ‘hoofddoekendebat’ hebben we eigenlijk niet nodig want voor- en tegenstanders luisteren al lang niet meer naar elkaar. Een debat kan alleen maar tot meer wrijving en onbegrip leiden. Een hoofddoekengesprék daarentegen, is meer dan ooit noodzakelijk.

Mijn bijdrage aan zo’n gesprek wil ik tot enkele opmerkingen beperken, gebaseerd op wat ik van mijn tieners hoor - twee ‘ervaringsdeskundigen’ die naar een middelbare school gaan waar allochtone meisjes een hoofddoek mogen dragen.

Mijn zonen vertellen me dat meisjes met een hoofddoek vaak alleen staan op de speelplaats of in kliekjes samen met andere meisjes met hoofddoek. Van de jongens weten ze eigenlijk niet of die allochtoon zijn.

M’n jongste - die net in het middelbaar is begonnen en van een lagere school zonder allochtone kinderen komt – liet me weten dat er bij hem geen Turkse of Marokkaanse jongens zitten en dat hij al twee nieuwe vriendjes in zijn klas heeft leren kennen, Ismael en Mohammed...

Zijn oudere broer, die veertien is, vond het ongepast dat ik durfde te vragen of kinderen in hun klas allochtoon waren: “Zo maak je de verschillen belangrijker dan ze zijn.” Hij heeft gelijk. Hij zei ook dat hij beide partijen in de hoofddoekendiscussie begrijpt, maar vindt dat het dragen van zo’n hoofddoek de verschillen benadrukt en daarom de jongeren niet dichter bij elkaar brengt, maar afstand tussen hen schept.

Turven is tellen met streepjes die je per vijf groepeert. De eerste vier streepjes staan verticaal en het vijfde wordt er dwars doorheen getrokken.

Ik moest denken aan het verhaal over president Ronald Reagan - begin jaren tachtig - toen hij door een kogel getroffen was en levensgevaarlijk gewond op de operatietafel van een ziekenhuis terechtkwam. Hij zou toen vóór de operatie aan zijn chirurg gevraagd hebben of hij wel een Republikein was. Best grappig, maar het zegt ook veel over hoe wij ons als mensen meer op ons gemak voelen bij soortgenoten.

Hoe ruimer onze ‘soort’ geïnterpreteerd wordt, hoe minder we de ander als een bedreiging zullen zien. Maar als we de eigen ‘soort’ beperkt interpreteren - alleen mensen van een bepaald ras, cultuur of godsdienst - dan leidt dat tot een grotere benadrukking van een ‘zij en wij’-gevoel en een vermenigvuldiging van de kansen tot conflict.

Hoe minder ik daarom over de geloofsovertuiging of de levensfilosofie van iemand weet, hoe meer ik die persoon als soortgenoot kan ervaren.

Ik reed uit mijn parkeerplaats in een Brusselse straat. Een jongeman zwaaide bezorgd met de armen. Hij wees naar iets onder mijn wagen. Ik stopte en stapte uit. Hij legde me in het Frans uit dat ik best zelf ook eens keek om te zien wat er scheelde. Ik volgde zijn raad, maar zag niets. De man kwam dichterbij, maar toen hij plots mijn zonen zag - door de getinte ruiten waren die tot dan onzichtbaar - zette hij enkele stappen terug. De man sprak plots geen Frans meer, maar sloeg er van alles uit in een onverstaanbaar taaltje, terwijl hij tegelijkertijd boos en bezwerend zijn gekrulde wijsvingers als duivelse hoorntjes op zijn voorhoofd plaatste. Ik keek nog eens onder mijn auto en bedankte hem voor zijn waarschuwing. Weer die boze blik, het brabbeltaaltje en duivelshoorntjes.

Toevallig las ik een dag later op het internet waarschuwingen voor Amerikaanse toeristen in Europa, en heel toevallig kwam ‘de truuk met het autodefect’ aan bod - terwijl iemand je onder je wagen doet kruipen, gaat zijn maat er met je spullen of zelfs de auto vandoor...

M’n jongste moest voor zijn huiswerk wiskunde leren wat ‘turven’ is. Als werkwoord kende ik ‘turven’ niet en zocht het op in van Dale. Bij het tellen van voorraden turf of heideplaggen werden vroeger groepen van vijf streepjes gebruikt om de optelklus sneller te klaren. Deed me denken aan het grapje van m’n opa, over hoe een herder zijn schaapjes telt door de som van alle poten die hij ziet, te delen door vier...

Het is des mensen om verschillen te zien, om ze te benadrukken en interessant te vinden. Ons wereldbeeld is op die manier georganiseerd. Er zijn levende en niet levende dingen – mineralen, planten, dieren en de mens. Er bestaan de verschillen tussen man en vrouw, tussen oud en jong, mooi en lelijk, rijk en arm, enz. Op die verschillen is onze manier van denken, ons taalgebruik en ons handelen gebaseerd.

Als ik de avond dat ik aan het spelen was met m’n zonen, twee gewone vogels had zien overvliegen in plaats van zeldzame kraanvogels, dan was die ervaring minder opwindend geweest, had ik er wellicht ook niets over geschreven. Naar vogels kijken wordt pas spannend als je een ongewone soort kan waarnemen. Wanneer iemand vertelt dat hij een vogel gezien heeft, dan kijkt geen mens daarvan op.

In mijn verhaal over het incident in Brussel, had ik kunnen zeggen dat de jongeman een Marokkaan was. Door die informatie achterwege te laten, werd de jonge crimineel een soortgenoot. Als de jonge meisjes op school hoofddoeken willen dragen, vestigen ze de aandacht op de verschillen tussen hen en de rest van ons - zo zijn ze niet langer soortgenoten.

‘Turven’ is het optellen van dingen die hetzelfde zijn - geen appelen met peren. Misschien tijd dat we met z’n allen wat meer aan ‘turven’ beginnen te doen, het waarnemen en tellen van mensen, en niet van speciale soorten mensen.

Good luck en tot ziens.

Frans BAERT