Tien jaar later

09/09/'11 Graffiti Aflevering nr. 1.132 - De tiende verjaardag van de terroristische aanvallen van Al-Qaida op Amerika brengt de gebeurtenissen van die tragische septemberdag weer voor de geest. De hele week al zien we opnieuw de beelden van vliegtuigen die zich door de ‘Twin Towers’ boorden, individuen die uit de torens naar hun dood vielen en vluchtende mensenmassa’s die in de straten van New York onder een dikke, grijze stoflaag bedolven werden. We herinneren ons ook de politieke verwarring en de vragen van die eerste dagen. Was dit dan de gevreesde ‘clash of civilizations’? Hoe moesten we de beelden van juichende mensen in de Arabische straten interpreteren? Waarom wees de Amerikaanse administratie een beschuldigende vinger naar Sadam Hoessein, toch geen vriend van Al-Qaida?

Dinsdag 11 september 2001. Onze Amerikaanse familie was op bezoek. Ik was die dag met mijn schoonvader naar Aken geweest. Rond vier uur waren we terug. Ik hoorde dadelijk dat er iets niet in de haak was. M’n schoonmoeder kwam huilend naar de deur gelopen - over haar schouder zag ik m’n vrouw in tranen. “Een vliegtuig! Duizenden doden in New York! Oorlog!”
M’n mond werd kurkdroog. De eerste vraag die ik me stelde was of we ook persoonlijk door de tragedie geraakt werden. Waren familie en vrienden in New York oké? Ik kon het verhaal van m’n schoonmoeder niet goed volgen. Wat was er precies gebeurd?
Op televisie in de kinderkamer zagen we dat de torens van het World Trade Center in brand stonden. Ik had er ooit op de bovenste verdieping gestaan.
De televisiecamera zoomde in op een vrouw die - enkele seconden voor de toren instortte en zij in het puin verdween - nog aan een venster met een witte zakdoek stond te zwaaien. Een andere camera volgde een man die naar zijn dood viel. Ik zag het allemaal voor m’n ogen gebeuren, maar had te veel zelfbeschermende angst om de beelden helemaal tot me te durven nemen. De eerste toren stortte in. Korte tijd later ook de tweede...
’s Avonds zat ik met de kinderen in hun slaapkamer. We hadden hen de afschuwelijke beelden niet laten zien - daar waren ze nog veel te jong voor. Maar ze hadden natuurlijk de tranen van hun mama gemerkt en de angstkreet van hun ‘grandma’ gehoord. Uitleg was nodig. Ik stelde hen gerust. Toen ik daarna - naar dagelijkse gewoonte - een verhaaltje in bed voorlas, klaagden ze dat het vanavond wat kort was. Ik zocht naar iets anders om voor te lezen.
“Dát verhaaltje, papa,” vroegen ze en wezen naar een stripalbum met een covertekening van de New York-skyline - gemakkelijk herkenbaar door de Twin Towers van het WTC. De torens waren nu weg.
Ik vroeg m’n zonen of ik iets anders mocht voorlezen.
Nadat de kinderen in bed lagen, ging ik terug naar de rest van de familie. M’n vrouw en haar moeder zaten nog voor de buis, vertelden me het laatste nieuws over het aantal slachtoffers en trokken daarna naar bed.
M’n schoonvader - m’n lieve ‘dad’ - en ik zijn in de keuken nog boterhammen gaan eten. Er werd niet veel meer gezegd.

Op de website van de BBC staan foto’s van voorwerpen die uit de puinhoop van het WTC getrokken werden. Het dubbelgeplooide stuur van een BMW, een verschroeide handtas, de verwrongen telecommunicatiemast die op de toren stond. De handtas behoorde toe aan Marisa Di Nardo en werd een jaar na de ramp teruggevonden en aan haar moeder geschonken. De moeder van Di Nardo vertelt hoe zij en haar dochter de avond voordien haar verjaardag in een restaurant op de top van het WTC gevierd hadden. Marisa werkte als trader in het WTC. Haar moeder probeerde haar te overtuigen om een dagje vrij te nemen omdat het zo laat geworden was. Haar dochter zei dat ze een vergadering had die ze niet mocht missen en verloor door die beslissing het leven. Crystal Cattano, een jonge vrouw die de ramp wel heeft overleefd, vertelt hoe ze in het gebouw was toen de toren ineenstortte. Ze zag mensen die in brand stonden. Door de grote hitte had het beton zelfs vuur gevat.

Omdat ik de afgelopen tien jaar regelmatig in Amerika ben geweest, heb ik kunnen zien hoe het land op die tijd veranderd is. Het zijn vooral de reacties op 9/11 door de Bushadministratie die hun stempel op het land gedrukt hebben: de oorlogen in Afghanistan en Irak waar vele duizenden mensen sneuvelden, het verlies van persoonlijke vrijheden in ‘The Land of the Free’, het aanwakkeren van een extreem patriottisme, Guantanamo, het toelaten van folteringen bij ondervragingen...
De eindeloze, dure oorlogen hebben de economie van de VS ondermijnd. Het land heeft de afgelopen jaren enorm veel energie in de bestrijding van het terrorisme gestopt zonder daarbij vragen te stellen over het waarom van de aanval. Een gemiste kans.

Enkele jaren geleden trok ik in het ‘Museum of Contemporary Art’ van Los Angeles een kiekje van het kunstwerk ‘Pepsi Cola Sign’ van Claes Oldenburg uit 1961. Het is de afbeelding van een wegsmeltend reclamebord met de roodwit- blauwe kleuren van de Amerikaanse vlag - het rood ziet eruit als druipend bloed. Het had een voorwerp kunnen zijn dat uit het puin van het WTC werd gehaald. Het kunstwerk voorspelde het verval van Amerika, bedenk ik nu.
Op tien jaar tijd zijn de VS hun hoofdrol in de wereld verloren. Als je vandaag door het land trekt, zie je de teleurgang van Amerika - dichtgetimmerde winkelramen, leegstaande fabrieken, bruggen en wegen die niet meer onderhouden worden, Irak-veteranen die op straat moeten leven.

Over tien jaar zal 9/11 opnieuw herdacht worden. Hoe zullen Amerika en de wereld er dan uitzien? Onmogelijk om daar nu iets zinnig over te zeggen. En toch... Als een kunstenaar in 1961 de toekomst van zijn land wist te voorspellen, kunnen we vandaag het antwoord misschien vinden bij de kunstenaars, de profeten van nu.

Good luck en tot ziens.

Dr. Frans BAERT