Scrabble

09/04/'10 Graffiti Aflevering nr. 1063 - Ik zat te lezen en schrok van het geluid. Net alsof iemand vlakbij met een kettingzaag een boom aan het omleggen was. Het kwam uit de schoorsteen. Dan werd het plots weer stil. Enkele seconden later opnieuw de zaag. Dan weer niets.

Er zat iets in de schoorsteen, dat was duidelijk, maar het lawaai waarmee het zich aankondigde had ik nog nooit gehoord. Een insect? Het klonk helemaal anders en veel luider dan een hommel.

Het geluid zwol aan. Met een opgerolde krant als verdedigingswapen in de hand, stond ik op veilige afstand te wachten. En dan vloog plots de grootste wesp die ik ooit gezien heb de kamer binnen.

In dezelfde week waarin de VS en Rusland een akkoord hebben ondertekend om hun nucleaire arsenalen in te krimpen, Vladimir Poetin de herdenkingsceremonie voor de massamoord in WOII door de Russen in het Poolse Katyn bijwoonde, en bekend werd dat het witte telefoonboek alleen nog op aanvraag zal geleverd worden, besloten de makers van de letterpuzzel scrabble om de 62 jaar oude spelregels te veranderen. Álles kan.

Altijd een moeilijk ogenblik wanneer we op de luchthaven afscheid nemen van m’n vrouw als ze voor twee weekjes naar Californië op familiebezoek gaat.

We liepen tussen honderden mensen die ook hun weg naar de check-inbalies en de paspoortcontrole zochten. Mijn jongste had belangstelling voor de tweetalige vuilnisbakken in de vertrekhal: “Kijk papa, daar staat ‘papier’ en ‘papier’ op!” In het Nederlands en het Frans. Zonde van de verf voor dat tweede woord. ‘Halve woordwaarde’, in scrabble-taal.

Om de zonen na het afscheid op te vrolijken, wilde ik hen een beetje verwennen. We gingen in een geliefd Japans restaurant eten en kochten daarna leesvoer voor de vakantie in een boekenzaak om de hoek.

’s Avonds vonden ze mij zelfs bereid om een gezelschapsspel met hen te spelen - hoogst zeldzaam dat ik mij daartoe laat bewegen, moet ik bekennen. Ze kozen voor scrabble. Tijdens het spel moest ik hun enkele keren duidelijk maken dat eigennamen niet mochten: “Als die toegelaten worden, is het spel te gemakkelijk. Bovendien wordt het dan haast onmogelijk om te controleren welke eigennamen mogen en welke niet.“ Ze waren helemaal overtuigd.

Het toeval wilde dat ik enkele uren later op de website van ‘BBC News’ het bericht las dat de producenten van het spel besloten hebben om na meer dan een halve eeuw de spelregels te veranderen - eigennamen van personen, plaatsen, bedrijven en merken zijn nu wél toegelaten. Met deze verandering hoopt men dat het spel voor ‘jongere spelers en families’ aantrekkelijker wordt. Dat zou de verkoop van scrabble moeten aanmoedigen. De ‘dumbing down’ heeft nu blijkbaar ook in de wereld van het betere gezelschapsspel toegeslagen. Gelukkig zijn er verenigingen en clubs die al hebben laten weten dat zij scrabble volgens de oude regels zullen blijven spelen.

Toen ik m’n zonen op de hoogte stelde van de verandering, stonden ze ook te kijken van de toevalligheid van de aankondiging - precies enkele uren nadat ik hun de regel voor het eerst uitgelegd had, werd hij door de makers van het spel afgevoerd... Ze zijn het gelukkig met me eens dat wij ‘volgens de oude regels’ zullen blijven spelen. Eigennamen: 0 punten.

De volgende dag speelden we al opnieuw samen scrabble - op mijn verzoek!

In de gleuf in het handvat van m’n winkelkarretje stak een koperen munt - een klant was zijn geld vergeten. Ik keek rond me, zag niemand. Toen ik de munt eruit haalde, bleek het een 20 frankstuk te zijn, geen halve euro. Thuis bestudeerde ik het muntstuk met mijn vergrootglas - het werd in 1982 geslagen. 1982... tijd van frankstukken, van kopen volgens de oude betaalregels. Twintig frank vandaag: 0 euro.

Aan een tafeltje links van ons in het Japanse restaurant, zaten twee jonge vrouwen sushi te eten. De taal die ze spraken klonk Scandinavisch. Ik vermoedde Deens of Zweeds. Ze zagen er ook echt uit als mensen van daar - introvert, fris en blond. Door Brussel passeert de hele wereld. Ik vroeg me af wat ze van ons land dachten. Maar dan hoorde ik een van hen ‘achter de noene’ zeggen en mijn twintig frankstuk viel - Westvlaams... moedertaal, volgens de oude regels.

Het woord scrabble komt van het Middelnederlandse ‘schrabbelen’, dat zoveel als ‘krabbelen met de poten langs de grond’ betekent, zo staat in mijn etymologisch woordenboek. Deed het leggen van de blokjes of de intense hersenactiviteit nodig voor het bedenken van woorden, hen misschien aan potengekrabbel denken? En waarom gebruikten de Amerikaanse uitvinders van het spel een Nederlands woord?

Een Brusselse brievenbus stond vol graffiti. Gewoonlijk zijn graffiti-woorden onontcijferbare code, maar hier was dat niet het geval. De tagger schreef gewoon het woord ‘graffiti’. Liet aan duidelijkheid niets te wensen over. Graffiti die zegt dat het graffiti is. Gebrek aan verbeelding, of ‘de nieuwe spelregels’?

De grootste wesp die ik ooit heb gezien, vloog plots de kamer binnen en schoot dan weg richting raam. Het dier botste enkele malen tegen het glas en ging dan hijgend op het gordijn rusten. Voor ik het raam heel voorzichtig voor hem opende, haalde ik mijn fototoestel om kiekjes van hem te maken. Grote opluchting voor mens én dier toen de reuzenwesp daarna door het open raam naar buiten vloog.

Ik vermoedde dat het om een hoornaar ging en zocht op Wikipedia, waar ik op de website van een gemeente in Zuid- Holland met dezelfde naam terechtkwam. Daarna vond ik tientallen foto’s van insecten die bevestigden dat mijn gast een lid van die grote wespensoort was - de hoornaar, ‘vespa crabro’ of ‘hornet’ in het Engels. Een gemeente én een insect - dubbele woordwaarde.

‘Hoornaar’ mag als wij scrabbelen, maar ‘vespa’ niet.

de hoornaar die wegvliegt –
ook hij weet
wanneer zijn tijd gekomen is.

(Issa, 1763 – 1828)

Good luck en tot ziens.

Dr. Frans BAERT