Opera, opera

28/04/'12 Graffiti Aflevering nr. 1163 - Terwijl ik stond te tanken, viel mijn oog op een boek in de vuilnisbak. Een dikke paperback.

Een boek weggooien of vernietigen, dat is zo'n beetje als een halve moord, legde ik aan m'n zoon uit. Hij knikte. Ik dacht aan de waarschuwing van Heinrich Heine: 'Wo man Bücher verbrennt, verbrennt man auch am Ende Menschen'.

"Außerdem habe ich dein Buch."
"Was?"
"Es ist gut", sagt Adrian.
"Natürlich ist es das", sagt Cooper.

Paul Cleave, Die Totensammler, p.253

Behalve een ezelsoor in de omslag, leek het boek gaaf. Bovenaan stond de naam 'Heyne' - een toeval. Maar met een 'y' - naam van de uitgever.
Een chauffeur in de auto aan de andere kant van de pomp zag me in de vuilnisbak turen. Ik merkte het wantrouwen in zijn blik. Vuilnisbakken zijn al vaker door terroristen voor het deponeren van springtuig gebruikt, en ik draag een baard...
Ik liep naar m'n auto zonder om te kijken. Maar voor ik wilde wegrijden, noteerde ik nog de titel 'Die Totensammler' in m'n notitieschriftje.

Waarom heeft burgemeester Bloomberg de politie van New York gevraagd om 5.554 boeken van onze bibliotheek in een vuilniscontainer af te voeren?

Galleycat, Occupy Wall Street (nov. 2011)

Terwijl ik de titel opschreef, reed de chauffeur die me zo wantrouwend had bekeken, weg.
Ik terug naar de vuilnisbak. Het boek zag er niet vies uit. Ik viste het uit het vuil. Schaamde me daar niet voor. Het ging hier om een 'reddingsactie'.
Er hing geen luchtje aan de paperback. De rug was onbeschadigd. Het boek was de Duitse vertaling van 'Collecting Cooper'(2011), een roman van Paul Cleave. De auteur was me onbekend. Wikipedia leerde me dat Cleave in 1974 in Nieuw-Zeeland geboren werd en zeven jaar lang als pandhuishouder werkte voor hij succes kreeg met zijn boeken. Zijn thrillers zijn internationale bestsellers, vooral in Duitsland. Op 'Amazon-Duitsland' geven lezers viereneenhalve ster op vijf voor 'Die Totensammler' - kost € 8,99.
Ik nam het boek mee naar huis. Goed om mijn Duits wat te oefenen, bedacht ik. Duits en Japans zijn twee talen die me boeien. Ook twee talen waarover ik vaak negatieve dingen hoor als ik dat vertel - de laatste wereldoorlog zit daar voor veel tussen. Duitsers hebben de prachtigste boeken geschreven, maar het waren ook Duitsers die ze hebben verbrand - in Japan heeft dezelfde kortzichtigheid en intolerantie bestaan. Had iemand 'Die Totensammler' misschien weggegooid omdat het een Duits boek was?

Twee weken geleden waren we in Praag. In de negentiende eeuw sprak de meerderheid van de bevolking er Duits. Na de Eerste Wereldoorlog en het opdoeken van het Oostenrijks-Hongaarse Rijk werd Tsjecho-Slowakije onafhankelijk en maakte de Tsjechische taal een comeback in de hoofdstad. Maar onder intellectuelen en kunstenaars bleef het Duits nog lang de voertaal - 'Die Verwandlung' van Franz Kafka werd niet in het Tsjechisch geschreven.
De invasie en wreedheden van de Duitse bezetter in WOII, zorgden ervoor dat in Tsjechië na de oorlog - zoals elders in Europa - de taal van Goethe nog op weinig sympathie kon rekenen.
Het was daarom opmerkelijk dat ik tijdens een wandeling in Praag één enkele keer toevallig een Duitse wegwijzer zag - reliek uit een ander tijdperk. Het was op een muur in de straat achter het Kafka-museum. De wijzer wees naar de Moldau, rivier die in het Tsjechisch 'Vltava' heet. Het Duitse woord stond vóór het Tsjechische. Misschien geen toeval dat er een negental kogelgaten rond het Duitse woord Moldau zichtbaar waren.
Ik herinner me van m'n eerste bezoek aan Praag - een jaar of veertig geleden - een verhaal over de Praagse tramconducteurs. De Duitse bezetter had hen het bevel gegeven om bij elke halte eerst de plaatsnaam in het Duits af te roepen, dan pas in het Tsjechisch. Dat leidde soms tot absurditeiten zoals het tweemaal achter elkaar afroepen van het woord 'opera' omdat het woord hetzelfde is in het Duits als in het Tsjechisch. Volgens de verteller putten de mensen toen sterkte uit dergelijke kleine vormen van verzet.
Het deed me denken aan het soort humor in de verhalen van de auteur Jaroslav Hašek (1883-1923) over de brave soldaat Švejk - een soort Tsjechische Uilenspiegel-figuur in het Duitstalige Oostenrijks-Hongaarse leger.

De kennis van het Duits is ook bij ons sinds WOII sterk afgenomen. Ik heb zelf geen Duits op de middelbare school gekregen - geen mens die daar toen een probleem in zag. Dat ik niet alleen ben, kon ik afleiden uit een foto die ik onlangs in een quizlokaal zag hangen, met daarop de leden van de lokale fanfare tijdens een bezoek aan Duitsland in de jaren negentig: 'Wir wären in Deutschland in 1995' stond eronder.
Misschien hebben onze noorderburen het hier voor een keer(!) bij het rechte eind. Op 19 april was het daar 'Dag van de Duitse Taal'. Zovele jaren na de oorlog moet dat kunnen, zeker wanneer we bedenken wat voor een rijk cultureel erfgoed Duitsland bezit en hoe weinig ons daarvan bereikt als we die taal niet machtig zijn. Neem je de Duitstaligen weg uit de geschiedenis van de wetenschap, van de literatuur, filosofie, wiskunde of klassieke muziek, wat schiet er dan nog van over?

größer und größer
wuchsen wir durcheinander, es gab
keinen Namen mehr für
das, was uns trieb

Paul Celan, uit: 'In Prag' .

Als dwangarbeider in een Roemeens ghetto werd de dichter Paul Celan verplicht om Russische boeken te verbranden. Hij overleefde als enige van zijn familie de Holocaust.
Na de oorlog leefde Celan in Parijs, maar hij bleef altijd in het Duits dichten. Duits, zowel de taal van de vijand, als de taal die hij liefhad.
De namen van Paul Cleave van 'Die Totensammler' en Paul Celan zijn bijna anagrammen van elkaar. Cleave was me onbekend. De redding van zijn boek uit het vuilnis was de gelukkige aanleiding voor een persoonlijke 'Dag van de Duitse Taal'.

Good luck en tot ziens.