Koud

10/02 Graffiti Aflevering 1.153 - Er heeft zich donderdagnamiddag een heel dun laagje sneeuw over het landschap gelegd. De donkere plekken waar de sneeuw de afgelopen dagen verdwenen was, waren opnieuw bedekt. Alles werd weer wit.

‘Sublimatie’ heet het verschijnsel waardoor sneeuw verdwijnt zelfs als de temperaturen onder het vriespunt blijven. Heb ik deze week geleerd. Ik kende het woord van Freud, maar de sublimatie van sneeuw heeft niets met de menselijke psyche te maken. Hier verwijst het naar de transformatie van een vaste stof naar een gas, zonder vloeibare tussenfase.

De toestand van het ijs in Friesland bleek niet snel genoeg te verbeteren om dit jaar nog een Elfstedentocht mogelijk te maken. Ik heb de afgelopen dagen veel over sneeuw & ijs bijgeleerd. Bijvoorbeeld dat er ‘zwart ijs’ bestaat - ijs dat niet door een sneeuwlaag van de vrieskou geïsoleerd werd en daardoor flink kan aandikken. Voor een schaatswedstrijd is het de ideale ijsvorm. Andere ijsexperts zijn het daar niet mee eens omdat - als de zon erop schijnt - ‘zwart ijs’ sneller opwarmt dan reflecterend wit, en bijgevolg vlugger smelt. Zwart ijs met een heel dun laagje sneeuw erop zou de perfecte combinatie zijn voor goed ijs voor een Elfstedentocht.

In de jaren tachtig woonde ik in het warme Californië en wist zelfs niet dat er aan de andere kant van de wereld - in Friesland - geschaatst werd. Maar in 1997 was ik terug en kon de Elfstedentocht op tv volgen. Het was geweldig.

Ik liet me deze week opnieuw door het schaatsverhaal meeslepen. Dagelijks keek ik zelfs naar het ‘IJsjournaal’ op de buis. En elke avond was ik benieuwd of de Friese eenden die dag gekwaakt hadden – deden ze dat niet, dan betekende dat felle vorst in het verschiet, vertelde hun eigenaar.

Ook heel Vlaanderen leefde mee. Kranten en tv berichtten uitvoerig. We leerden van Nederlanders dat de schaats in Vlaanderen werd uitgevonden - schilderijen van Breughel met schaatstaferelen tonen eigenlijk Elfsteden-happenings avant la lettre. Even leken de Nederlanden weer herenigd...

Heb deze week bijna elke dag buiten gewandeld, steeds weer naar mijn dierbare vijver. Maar vandaag ben ik binnengebleven - de kou deed me gisteren te fel pijn aan de ogen.

Petersburg is een aartsvijand rijk (...) die vijand is niemand anders dan onze noordelijke vrieskou, al vertelt men dan ook dat die zo gezond is (...) hij deelt zulke krachtige en vinnige steken uit aan alle neuzen, zonder aanzien des persoons.

Nicolaj Gogol (1809-1852)

Uit: ‘De Mantel’ (vert. Marko Fondse)

Deze week met mijn vrouw naar ‘The Namesake’(2006) gekeken - film van de Indiase regisseur Mira Nair, gebaseerd op de roman van Jhumpa Lahiri.

Woensdagavond was jarenlang filmavond op Canvas. Spijtig dat deze filmafspraak nu naar vrijdag - op een laat uur - verhuisd werd. Als Canvas er niet meer voor zorgt, doen we het maar zelf. Elke woensdagavond steken we nu een dvd’tje in. Er zijn soms wel discussies over wie wat wil zien, maar dankzij goede afspraken - romantische prent deze week, ‘oorlog’ de volgende - lukt dat aardig. Mijn vrouw had voor ‘The Namesake’ gekozen - ik was er niet gerust in nadat ik op de box een kussend stel had gezien! Maar het viel heel goed mee.

We aten kabeljauw met puree en bloemkool in witte saus. M’n jongste merkte op dat het heel lekker was, maar er niet smakelijk uitzag. Ik kon hem begrijpen. Om dergelijk euvel te verhelpen, heeft God peterselie geschapen. Maar het bundeltje dat in de ijskast lag was te verwelkt om er een takje van te durven gebruiken.

Ik merkte op dat wit eten er nog altijd eetbaar uitziet, maar dat je dat niet zou durven zeggen als het helemaal zwart was. Mijn jongste schrok: “Dat soort uitspraak is toch op het randje hoor, papa!” “Wat bedoel je? Racistisch?” Hij knikte bevestigend...

Over gebrek aan kleur gesproken. In ‘The Namesake’ zie je hoe een pas getrouwd koppel uit India in het door felle kou geteisterde New York terechtkomt. De ene dag leven ze in het bonte Calcutta, de volgende stappen ze in een landschap dat door de sneeuw van al zijn kleuren beroofd werd.

Het hoofdpersonage van de Indiase film heet Gogol, zo genoemd door zijn vader die een grenzeloze bewondering had voor de Russische schrijver. Gogols kortverhaal ‘De Mantel’ (1842) speelt een belangrijke rol in de prent. Ik had zo van m’n filmavond genoten, dat ik zin kreeg om Gogol te herlezen. Ik haalde de vertaling die ik me vijfendertig jaar geleden had aangeschaft van het schap en zette me - in plaats van in de kou te gaan wandelen - aan het lezen. Echt van genoten. ‘De Mantel’ is zonder twijfel een baanbrekend werk. Een Frans auteur schreef: ‘We komen allemaal uit de mantel van Gogol’.

Toen ik het verhaal uit had, vroeg ik me af of Kafka van de ‘Verwandlung’ er zonder Gogol ook zou zijn geweest.

een vijver
diep in het bos
het ijs is dik

Shiki (1867-1902)

Op het eerste gezicht is er niets bijzonders aan de haikoe van Shiki - lijkt te simpel om waardevol te kunnen zijn. Maar zoals een bevroren vijver kunnen versregels ook dubbele bodems hebben. Diep in een bos heeft - dankzij de koude schaduw van de bomen - het ijs van een vijver de kans om dik te worden. Voor diepzinnigheid en wijsheid moet je diep in een bos zijn, weg van drukte en een oppervlakkige wereld. Een tragische haikoe als je bedenkt dat Shiki door een slepende ziekte altijd binnenshuis moest blijven - ‘Ik hier bij de kachel, jij op je wandelingen’, schreef hij in een andere haikoe.

Ik trok enkele kiekjes van de vijver. Onder de bomen zette ik voorzichtig voet op het ijs. Het ijs was zwart en stil. Door het ijs zag ik bladeren en een takje op de bodem - niets bijzonders, maar vandaag zo onbereikbaar.

Good luck en tot ziens.

Dr. Frans BAERT