Irrationale getallen

13/11/'09 Graffiti Aflevering nr. 1043 - Ik miste geen enkel nieuwsbericht, volgde dagelijks degebeurtenissen op de voet. Dat de ‘Berlijnse Muur’ nog in mijn leven neergehaald zou worden, had ik nooit durven te hopen. Tien jaar eerder was ik door ‘Checkpoint Charlie’ naar Oost-Berlijn geweest. Die muur leek gemaakt om duizend jaar de tijd te trotseren.

Het was in Los Angeles dat ik de gebeurtenissen volgde - ik zat op de verkeerde plek... In ‘mijn’ Europa werd geschiedenis geschreven en ik moest het van veel te ver meebeleven.

Muren, ze zijn van alle tijden. Het woord ‘paradijs’ komt uit het Perzisch en betekent ‘ommuurde plaats’. Muren, ze zijn al zo oud als Adam en Eva.

Ik herinner me dat ik in mijn hotelkamer naar de Oost-Duitse televisie zat te kijken. Het was eind jaren ’70. Nog zwart-wittelevisie in de DDR. Een vrouw demonstreerde hoe je groenten kon inmaken in weckpotten. In Oost-Duitsland had je geen ijskast nodig...

Ik heb ‘de muur’ in al zijn afschrikwekkende vormen gezien, van Bulgarije tot in Duitsland, van Tsjechië tot in Albanië, van de gestroomlijnde, betonnen muur tussen Beieren en de DDR tot de hoge prikkeldraad tussen Finland en de Sovjet-Unie, van de Friese ruiters en wachttorens op een Oostzeestrand tot de ‘Todesstreifen’ tussen Oost- en West-Berlijn.

De nachttrein was op een plek gestopt die in het licht baadde - een af- en aangeloop van soldaten met geweren en honden, schijnwerpers op de wachttorens op onze trein gericht, soldaten die met spiegels de onderkant van de trein inspecteerden.
Ik voelde me kwetsbaar terwijl ik vanonder een dun lakentje op mijn bed door een kier in het wagongordijn toekeek. Dit was een wereld waar een mens niet op redelijkheid kon rekenen, waar heel andere wetten golden. Irrationaal.
Na de paspoortcontrole vorderde de trein door nachtlandschappen waarin weinig teken van leven te bespeuren viel. Een zeldzame keer zag ik de koplampen van een auto of een bus op de weg.
In het eerste ochtendlicht ontwaarde ik een Oost-Duitse Autobahn. Over het linkerbaanvak lag een hoge laag zand. Op het beton van het rechtervak waren zwarte bandensporen te zien, maar nergens een voertuig.

Before I built a wall I’d ask to know
What I was walling in or walling out,
And to whom I was like to give offence.
Something there is that doesn’t love a wall,
That wants it down.
Robert Frost, ‘Mending Wall’, 1914

Wanneer we vandaag over ‘de muur’ spreken, weet iedereen over welke muur we het hebben, zelfs als hij al twintig jaar geleden afgebroken werd.
In de geschiedenis zijn vele muren gebouwd om mensen buiten (of binnen) te houden. Zo is er de bekende Chinese Muur, maar ook - tussen Schotland en Engeland - ‘Hadrian’s Wall’ uit de Romeinse tijd, en minder bekende exemplaren zoals de muur van de Amorieten in Mesopotamië om nomaden buiten te houden in de 3de eeuw v. Christus, of de muur van Santa in Noord-Peru (600-900 n.Chr.) die bevolkingsgroepen van elkaar moest scheiden. Vandaag staan er ook de beruchte muren tussen de VS en Mexico, en tussen Israël en de Palestijnse gebieden

‘De Muur van de Vrijheid’ werd hij in Oost-Europa genoemd, opgetrokken om het land tegen een invasie van buitenlandse troepen te beschermen...

1980s. The more stable the wall grew, the more instable the East German state became.
Diekmann, ‘Die Mauer/The Wall’, 2009

In een Oost-Berlijnse boekhandel kocht ik enkele boekjes over wiskunde, waaronder het ‘Mathematisches Tagebuch (1796-1814)’ van Gauss en een werkje over ‘Irrationale Zahlen’ van Dedekind. Twee kostbare bezittingen in mijn boekenkast - ‘Ost-Berlin 13 september 1979’ heb ik er toen in geschreven. Nergens in Oost-Berlijn kreeg ik de kans met iemand een babbeltje te slaan. Mensen keken weg of naar de grond als ik hen aankeek. Zagen ze dat ik uit het Westen kwam?
Ik kocht een U-Bahn-ticketje en bleef op de trein zitten tot een terminus-station ver buiten de stad, in de bossen. Ik had behoefte om het gewonere Oost-Duitsland te zien, weg van de metropool met propaganda, parades van soldaten en vlaggenvertoon. Ik bestudeerde de mensen die op- en afstapten.
Ook hier niemand die me zag, die me iets vroeg of goeiedag knikte. De muur stond niet enkel op de begane grond, maar liep ook door de geesten van de mensen.
Ik las wat in mijn boekje over irrationale getallen - de wortel van 2 is er zo een, en het getal ‘pi’ ook. Mensen die je zelfs in de straat of op de trein geen goeiedag durven te zeggen, ook irrationaal, zo leek me toen.

Woensdag met de jongens naar Aken geweest. 11 november, dagje vrij, maar dat vieren ze over de grens niet... Bij ‘Mayersche’ lagen stapels boeken over ‘Die Mauer’ te koop, naar aanleiding van de twintigste verjaardag van de val van de muur.
In de straat aan de Dom luisterden we naar Russische straatmuzikanten. Een accordeon, een xylofoon en twee balalaïka’s – een kleintje en zo’n hele grote. Sinds de val van de muur horen ze bij het straatbeeld, muzikanten uit die hoek van de wereld. ‘Newa-Quartett’ stond boven het collectebakje. Toen ik dertig jaar geleden per boot vanuit Helsinki in Leningrad arriveerde – na een bijzonder zware paspoortcontrole aan de grens tussen Oost en West - voeren we op die Newa.
“Komen jullie uit Leningrad?”, vroeg ik –enthousiast door deze oude herinnering - terwijl de muzikanten nog aan het spelen waren. Ze knikten bevestigend. Pas dan viel mijn roebel – hun stad heet vandaag niet meer Leningrad... Ik excuseerde me: “Pardon, Sint-Petersburg, bedoelde ik.” Maar de mannen speelden verder, zagen me niet meer staan.
Ook in de herinnering kunnen muren blijven staan. ‘Something there is that doesn’t love a wall/ That wants it down.’ Pas als hij ook in de geest afgebroken wordt, is een muur helemaal weg.

Good luck en tot ziens.