Bladlezen

27/11/'09 Graffiti Aflevering nr. 1045 - De wind heeft de laatste herfstbladeren die er nog lagen goed door elkaar gehutseld. Onder de ginkgoboom vind ik een blad van de kerselaar – hoe is dat tot hier geraakt? Onder de eik een blad van de plataan van m’n buurvrouw. Niets ligt nog op zijn plaats...

Vorige zaterdag m’n eerste boek van Herta Müller gekocht, de jongste Nobelprijswinnaar.
‘Herztier’ is een van haar bekendste werken - in het Nederlands vertaald als ‘Hartedier’. De Engelse vertaling luidt: ‘The Land of Green Plums’ - je vraagt je af of de auteur daar gelukkig mee is.
Ik vond de achterflap uitnodigend: ‘Een groep vrienden in het Roemenië van Ceausescu probeert zich aan het klemmende juk van de dictatuur te ontworstelen. Ze lezen verborgen boeken, maken foto’s van wantoestanden in slachthuizen, helpen dwangarbeiders vluchten en corresponderen met kranten in het buitenland. Maar de geheime dienst drijft hen in een hoek.’
Dezelfde avond begon ik er nog aan. De eerste zin was veelbelovend: ‘Als we zwijgen, worden we vervelend, zei Edgar, als we praten, worden we belachelijk.’ Elke daarop volgende zin bevatte geïnspireerde poëtische beeldspraak.
Enkele regels verder stuitte ik op een paragraaf die ik tot vijf keer toe moest herlezen, en dan nog altijd niet goed begreep: ‘Vandaag kan ik mij nog geen graf voorstellen. Alleen een ceintuur, een raam, een noot en een touw. Elke dood ziet er voor mij uit als een zak.’ Ik ging door met lezen in de hoop dat het later duidelijker zou worden. Maar een regel verder belandde ik alweer in een passage waar ik niet veel van kon maken: ‘Mij schieten altijd de kapper en de nagelschaar te binnen, omdat doden die niet meer nodig hebben. En, dat doden nooit meer een knoop verliezen.’
Ik zat nog maar halfweg de eerste bladzijde... Dergelijke ondoorzichtige tekstfragmenten bleven elkaar opvolgen. Als lezer werd me geen enkel ogenblik gegund waarin ik even naar adem kon happen door een woordje uitleg of een ongecompliceerde passage die wat duidelijkheid over de lijn van het verhaal schiep. In een gedicht heb ik daar geen enkel probleem mee, maar in een roman van meer dan tweehonderd bladzijden...
De hele tijd dacht ik aan de achterflap met de belofte van een verhaal over een groep vrienden ‘in het Roemenië van Ceausescu’ die verzet plegen en met de geheime dienst te maken krijgen. De vlag dekte de lading niet.
Ik hield het bijna vijftig bladzijden vol voor ik gefrustreerd het boek dichtklapte en weglegde. Omdat het boek me geld had gekost en de auteur toch met een Nobelprijs werd beloond, had ik het nog zo lang volgehouden. Beeldspraak- hoe mooi ook – maakt nog geen roman.

Ik voelde me wat eenzaam. De Nobelprijs voor Müller werd overal toegejuicht en haar ‘Herztier’ alom geprezen, maar ik had er weinig of niets van begrepen. Ik heb niets tegen obscure, moeilijke literatuur - ‘2666’ van Bolaño, waarover ik hier in de lente enthousiast schreef, is aartsmoeilijk, maar vertelt toch nog altijd een geschiedenis, hoe ingewikkeld ook. Bij Müller vroeg ik me af of er onder al die beeldspraak überhaupt wel een verhaal te vinden was.

Ik stelde me de vraag wat onze vriend Marcel Reich-Ranicki ervan vond - de man van het ‘Literarisches Quartett’ die altijd met veel gezag en passie over de Duitse literatuur spreekt. Op ‘Youtube’ staat een bijzonder leuk filmpje waarin u hem aan werk ziet in een hoogoplopend debat over de Japanse auteur Murakami. Heerlijke televisie.

De bekende literatuurcriticus wilde niets over de keuze voor Müller kwijt, las ik op het internet: ‘Ich will nicht über sie reden’, zei hij verrassend.
Al jaren hoopt Ranicki dat Philip Roth de prijs eindelijk krijgt. Ik kan hem daar volledig in bijtreden. Roth is een van de allergrootsten. Elk boek dat ik van hem gelezen heb, heeft op mij een grote indruk nagelaten. Zelfs op gevorderde leeftijd blijft de Amerikaan bijna jaarlijks indrukwekkende romans publiceren. Bovendien is Roth bijna tachtig en heeft hij wat gezondheidsproblemen, Müller is van 1953. Een gemiste kans dus.

Op de website van ‘Amazon.de’ staan commentaren van gewone Duitse lezers van ‘Herztier’. Fans geven vijf sterren, haters één ster. Een ‘love it or hate it’ boek.
‘Nadat ik de achterflap had gelezen met een beschrijving van het verhaal, had ik iets totaal anders verwacht’, schrijft iemand die maar één ster gaf. Precies mijn eigen ervaring. De Amazon-recensent gaat verder: ‘Het boek geeft de indruk van een samenraapsel te zijn van onsamenhangende ideeën, beelden en woorden. Het verhaal blijft heel onduidelijk. Ik heb de roman niet uitgelezen, daarvoor is mijn tijd me te kostbaar.’
Ik was dus niet alleen. Daar kikkerde ik van op.
Iemand anders die schrijft dat ze een ‘ehemalige Deutsch-Gymnasiallehrerin’ is, geeft het boek ook maar één ster. De eerste veertig bladzijden van de roman – waardoor ze zich ‘hindurchkämpfte’ – hebben haar diep ontgoocheld, zegt ze, de rest heeft ze niet meer willen lezen. Het enige positieve dat de ‘ehemalige Deutsch-Gymnasiallehrerin’ over het werk kan zeggen, is dat het om een soort ‘poëtisch proza’ gaat. Maar daarmee is voor haar ook alles gezegd en komt ze tot de vernietigende conclusie dat het boek gewoon onleesbaar is. Ze heeft het aan een vriendin geschonken die het wel een goed boek vond! ‘Seltsamerweis hat meine Freundin das Buch sehr gelobt und kann meine Probleme beim Lesen nicht teilen’... Ieder vogeltje leest zoals het...

Onder de eik vond ik een blad van de plataan van m’n buurvrouw. Niets lag nog op zijn plaats. Terwijl ik in m’n tuin rondwandelde, kon ik de bladeren die ik vond als een verhaal over hun zwerftochten ‘lezen’ - als een soort ‘herfstodyssee’.
Als de wind hard blijft blazen, zullen de herfstbladeren nog verder wegvliegen, en wordt het moeilijker om de verbanden tussen bomen, takken en hun bladeren te blijven zien, en worden hun verhalen ten slotte onleesbaar...

Good luck en tot ziens.

Frans BAERT