Beelden

06/05/'11 Graffiti Aflevering Nr. 1.115 - Er is al veel te doen geweest om de foto die begin deze week op zowat elke frontpagina van kranten wereldwijd afgedrukt werd. Op die foto zien we president Obama samen met zijn kabinet in de kelder van het Witte Huis naar beelden van ‘Operation Geronimo’ in Pakistan kijken – een militaire actie waarbij Osama bin Laden gedood werd. Aan het hoofd van de tafel zit een generaal die blijkbaar de touwtjes van de operatie in handen hield. Obama, de ‘commander in chief’, houdt zich links een beetje afzijdig. Rechts kijkt Hillary Clinton bezorgd met een hand voor de mond. De foto is bedoeld om als een spiegel te werken – de blikken moeten reflecteren wat wij niet rechtstreeks mogen zien.

Een week geleden keek de wereld naar beelden van het huwelijk van Kate en William. Enkele dagen later verschoof alle aandacht naar de militaire actie in Abbottabad, Pakistan. Maar de foto’s die over de vergadering in het Witte Huis werden vrijgegeven lieten het nieuwsgierige publiek op zijn honger zitten. Obama heeft beslist om geen beelden van de dode Bin Laden publiek te maken.

Afgelopen zaterdag mocht ik erbij zijn in het Brusselse Paleis voor Schone Kunsten voor een rondleiding op de tentoonstelling van Luc Tuymans door de kunstschilder himself. Voor een appreciatie van het werk van Tuymans is het belangrijk om het verhaal achter zijn doeken te weten te komen. Een afbeelding van een gasvuur met een koffiepot en een pannetje wordt iets heel anders als je leert dat Tuymans het baseerde op een forensische foto van de keuken van een seriemoordenaar in Los Angeles die het bloed en de lichamen van zijn slachtoffers kookte en verorberde.
Op een ander doek zie je een gevallen skiër op de sneeuw zitten – niets speciaals. Blijkt dat Tuymans er een familiekiekje van Albert Speer voor gebruikte, architect van Hitler en vanaf 1942 ‘Reichsminister für Bewaffnung und Munition’ – in die rol was Speer verantwoordelijk voor het verlengen van de oorlog en het afschuwelijke leed van slavenarbeiders in de wapenfabrieken.

Eerlijk gezegd was ik er niet rouwig om dat we geen foto’s van de dode Bin Laden onder ogen hebben gekregen – geen fan van bloederige ‘crime scenes’ ik.
Vorige week ben ik niet thuis gebleven om naar het huwelijk van Kate en William te kijken – geen ‘royalty watcher’ ik.
Dat wil niet zeggen dat ik niet zoals de rest van de wereld door beelden gefascineerd ben. Ik voel me aangetrokken door beelden waar iets achter schuilgaat, zoals dat met de doeken van Tuymans het geval is. Beelden van kleine dingen waarachter grote verhalen verborgen liggen – zoals het ‘onschuldige’ kiekje van een gevallen skiër die een oorlogsmisdadiger blijkt te zijn, of het beeld van een ‘gewoon’ steelpannetje op een gasvuur waarvan je leert dat een seriemoordenaar er zijn gruwelijke gerechten mee klaarmaakte.
De foto van Obama en zijn mensen in de kelder van het Witte Huis is om dezelfde reden boeiend omdat het een beeld is dat vragen blijft genereren. Dat bleek bijvoorbeeld toen ik donderdagochtend op de website van NRC/Handelsblad las dat die foto geënsceneerd was. Het tafereel werd blijkbaar vijf uur vóór de feiten gefotografeerd. Dat zou blijken uit een onderzoek door de NRC-journalisten van de ‘Exif-data’ van de digitale foto. Na deze revelatie bestudeerde ik de foto opnieuw – hetzelfde beeld was nu iets heel anders geworden. Knappe acteurs, die politici. Maar waarom zoiets doen? Blijkbaar allemaal controlefreaks, daar in dat Witte Huis.
Omdat ik in de daarop volgende uren geen bevestiging van de ‘hoax’ op andere nieuws-sites zag, surfte ik terug naar de NRC-website. Bleek dat ze het bericht teruggetrokken hadden wegens foute interpretatie van de ‘Exif-data’ - de journalisten hadden geen rekening gehouden met het tijdsverschil tussen Europa en Amerika...
Opnieuw bestudeerde ik de iconische foto. Nu moest ik dus opnieuw geloven dat wat ik zag écht was – Hillary Clinton zag écht iets dat haar bezorgd maakte, Obama zat écht ongerust links in beeld.
Grote epistemologische verwarring die donderdagnamiddag. Het was een beetje alsof Tuymans ons eerst had verteld dat het gasvuur in de keuken in L.A. dat van een seriemoordenaar was. Nadat dit bij ons wat ingezonken was, zou hij plots uitgeroepen hebben: “Gefopt! ‘t Is een gewoon gasvuur met een koffiepot en een pannetje!’ Grote opluchting bij ons. Maar een poosje later vertelt hij ons dat het wel degelijk een beeld was van de keuken met parafernalia van een seriemoordenaar... Is dat wat bedoeld wordt met ‘a picture is worth a thousand words’?

Op het eerste gezicht was er niets opvallends te zien op het doek ‘Blacklight’ (1994), maar met Tuymans weet je dat er altijd meer aan de hand is. Een sofa, een lamp en een televisietoestel in een sombere kamer. De kunstenaar vestigde onze aandacht op iets langwerpigs op de sofa – bleek het naakte lijk van een vermoorde vrouw te zijn. Opnieuw een schilderij gebaseerd op een forensische foto. Maar het was niet het lijk waarover Tuymans commentaar gaf, wel het oude televisietoestel op de voorgrond: “Ik ben een kind van de tv-generatie - een generatie met een manco aan ervaring, maar met een vloedgolf aan beelden.” Woorden die ik in mijn rode notitieboekje noteerde.
De vloedgolf aan beelden door de komst van de televisie was een feit. Maar over het manco aan ervaring stel ik me vragen – is dat niet van elke tijd?
En wat met de generatie die na ons komt, die van mijn kinderen? Die zijn niet van hun laptops en pc’s weg te slaan, zelfs als er op tv fascinerende beelden te zien zijn. Wat doen ze met hun computers? Naar beelden kijken? Als ik over hun schouder meekijk zie ik dat ze vooral van hun toetsenbord gebruik maken. Een vloedgolf aan woorden, een manco aan ervaring. Verrassend omdat wij – de televisiegeneratie - geloofden dat het beeld het woord verdrongen had...

Good luck en tot ziens.

Dr. Frans BAERT