9,0

18/03/'11 Graffiti Aflevering nr. 1109 - Uren tv. Murw gekeken. We staren en we proberen te begrijpen. De beelden stapelen zich op maar de samenhang is zoek - het is dezelfde chaotische verwarring die heerst in een landschap van puinhopen zo ver het oog kan zien. Vele beelden blijven hangen. Een vrouw die de weg in haar platgelegde geboortestad kwijt is. Een grote boot bovenop een flatgebouw. Een kind door radioactiviteit besmet, van haar moeder door dik glas afgescheiden. De mooie gedecoreerde blauwe kubusvormige reactorgebouwen die er elke dag meer gehavend uitzien. De keizer die sprak - reusachtig hoofd op tengere schouders.

Het is het verhaal van drie elkaar opeenvolgende rampen. Zo afschuwelijk hadden zelfs de Griekse tragedieschrijvers het niet kunnen verzinnen. De zwaarste aardbeving in de geschiedenis van het land, gevolgd door de meest destructieve tsunami die ooit een kuststreek met de grond gelijk maakte, gevolgd door misschien nog de ergste ramp van de drie: de dreiging van een meltdown van de kerncentrales van Fukushima. Een half miljoen mensen leven in tentenkampen, meer dan tienduizend slachtoffers zijn vermist, als de windrichting keert kan de hoofdstad met 32 miljoen inwoners door radioactiviteit besmet worden.

Toen mijn vrouw voor het eerst de beelden had gezien van de ravage die door de tsunami werd aangericht, rende ze mijn bureau binnen: “Hoe zou het met onze meisjes zijn?” Vorig jaar waren we gastgezin voor Misato en Ayano, twee Japanse schoolmeisjes van Kasukabe in Saitama Prefecture, een kilometer of dertig ten noorden van Tokio. De aardbeving sloeg ook daar zeer hard toe. Ik stuurde een e-mail om te vragen hoe ze het maken en besloot mijn berichtje - zoals al mijn eerder e-mails naar hen - met: ‘your family in Belgium’.

In de Japanse les kunnen we het moeilijk over iets anders hebben dan over de ramp. Het Japans - hoe gebrekkig we die taal ook beheersen - schept een intieme band met de mensen en het land. We leren het Japanse woord voor ‘aardbeving’, ‘dode’ en ‘kerncentrale’. ‘Tsunami’ kenden we natuurlijk al - het werd door andere talen uit het Japans overgenomen. Het Japanse woord voor ‘vermiste’ is een samenstelling van vele woorden en betekent letterlijk: ‘waar-zich-bevindendniet- duidelijk-persoon’. Dat het Japans zich op zo’n ingewikkelde woordconstructie moet beroepen toont misschien aan dat het woord niet zo vaak in de mond genomen wordt, dat Japan een hechte samenleving is waar mensen van elkaar weten waar ze zich bevinden.

Op BBC World Radio gisteren het bericht dat een half miljoen mensen dakloos zijn. De Japanse overheid schat het uiteindelijke aantal dodelijke slachtoffers op 50.000. Hopelijk komen daar in de volgende dagen, maanden en jaren geen dodelijke slachtoffers van nucleaire fall out bij.

Toen ik vorige vrijdag het nieuws voor het eerst hoorde, kon ik nog niet inschatten wat de gevolgen van een aardbeving van 9,0 zouden zijn. Mijn vrouw en ik leefden in Los Angeles op enkele kilometers van het epicentrum van de zware aardbeving van 1994. In onze buurt gingen heel wat huizen tegen de vlakte en lieten mensen het leven. Het was een aardbeving van bijna 7 op de Schaal van Richter, maar de acceleratie op de grond was een van de hoogste ooit in Noord-Amerika geregistreerd. Drieëndertig mensen verloren het leven en er werd voor meer dan twintig miljard dollar schade berokkend.

De Schaal van Richter verloopt logaritmisch - een aardbeving van negen is tien keer sterker dan een van acht, honderd keer sterker dan een van zeven. Bijna even erg als de aardbeving zijn de naschokken die het gebied in de daarop volgende jaren blijven teisteren. De tektonische plaat die door de beving aan het slippen is gegaan, heeft heel wat tijd nodig om weer stabiel te worden, en dat gaat met nieuwe aardbevingen gepaard die in sterkte vrij dicht bij die van de oorspronkelijke beving liggen.

Bij elke naschok gaat alles weer op de grond en kan je van voor af aan beginnen met opruimen en opkalefateren, herinner ik me. Na enkele van die klappen verliest een mens de moed wel eens en laat je de boel soms veel te lang liggen.

Akelige beelden van hulpverleners die naar de reactor vertrekken en door collega’s uitgewuifd worden. De radioactieve straling waaraan zij zullen blootgesteld worden is zeer levensbedreigend. In Tsjernobyl kwamen die hulpverleners allemaal om. Op de radio het verhaal van ‘Three Mile Island’ uit 1979. Omdat daar een kraan moest opengedraaid worden in een ruimte waar de straling veel te hoog was, suggereerde iemand van het Witte Huis om aan terminale kankerpatiënten te vragen die klus te klaren... Nucleaire energie, weten we wel waar we mee bezig zijn?

Een soldaat toont aan een oude vrouw een lijk dat hij gevonden heeft. Het is het lichaam van haar man - zij moet hem identificeren. Het duurt allemaal maar enkele minuten - niemand durft meer tijd voor zichzelf te vragen, omringd door de duizenden doden waarvoor nog niet gerouwd kon worden. De soldaat en de vrouw staan helemaal alleen in een landschap van gebroken glas en spaanders. De vrouw kijkt aandachtig naar het lijk dat uit eerbied niet door de cameraman aan ons getoond wordt. De vrouw knikt - het is het dode lichaam van haar man.

Haar pijn staat plots diepscherp in haar ogen. Ze blijft kijken terwijl ze ‘Hai, arigato gozaimasu’ zegt - ‘ja, heel fel bedankt’. Ze zegt ‘ja’ maar wilde ‘neen’ zeggen. Ze bedankt, maar hoe kan een mens voor de verpletterende pijn van die herkenning dankbaar zijn? De soldaat en de oude vrouw kijken naar het lijk, vouwen hun handen, buigen het hoofd, prevelen samen een kort gebed. De soldaat en de oude vrouw gaan ieder hun eigen weg.

Nadat hij ook zijn tweede kind verloren had, schreef de grote Japanse dichter Issa (1763-1828) een haikoe:

Ki o tsukete en tot ziens.

Dr. Frans BAERT