Uitgestelde scheiding

17/04/'09 XL Van 1830 tot 1839 beleeft Limburg een periode van onzeker afwachten. Eigenlijk is het in de herfst van 1831 al duidelijk dat de rechter Maasoever weer Nederlands zal worden. Toch wappert de Belgische vlag er nog tot 1839, een toestand die voor de meeste inwoners rustig had mogen voortduren. In 1839 zijn er twee Limburgen - de Limburgers zelf is andermaal niets gevraagd.

Een jaar na het uitbreken van de Belgische opstand, waagt Willem I alsnog een militair avontuur dat zijn gezag in het zuiden moet herstellen.

Op 2 augustus valt een Nederlands leger de Kempen binnen. De Tiendaagse Veldtocht speelt zich grotendeels in Limburg af. Nederlandse eenheden rukken via Lommel en Neerpelt op naar Hamont en trekken over Hechtel en Helchteren naar Houthalen. Daar wordt op 6 augustus gevochten met een Belgisch bataljon ‘Tirailleurs de la Meuse’.

De Belgen onder generaal Daine laten zich volkomen verrassen. Oprukkend langs de Demer richting Diest stoten ze bij Kermt op Nederlandse troepen die op weg zijn naar Hasselt. Daine en zijn Maasleger delven het onderspit. Als Leuven valt, grijpen de Fransen in en trekt Willem zijn leger terug.

Liever Belgisch

Wat daarna gebeurt, is het gevolg van ‘s konings koppigheid. De Europese machten besluiten in Londen dat Willem de helft van Limburg terugkrijgt (in ruil voor de helft van Luxemburg). Onder zware druk aanvaardt de Belgische regering het verlies: ze tekent het verdrag dat de Limburgse deling vastlegt. Maar Willem wil meer. Zeven jaar houdt hij het been stijf, tot de rampzalige toestand van de Nederlandse schatkist hem in 1838 terug naar de onderhandelingstafel dwingt voor een definitief scheidingsverdrag.

Tot 1839 blijft heel Limburg - op Maastricht na - de facto Belgisch. Het overgrote deel van de bevolking hoopt dat van uitstel afstel komt. Het Belgische belastingstelsel is vriendelijker en er is meer politieke vrijheid - België heeft de liberaalste grondwet van Europa. De kerk verheugt zich over nieuwe mogelijkheden: zo wijdt de Luikse bisschop Van Bommel al in 1831 het klein-seminarie Rolduc in - onder Willem een onmogelijkheid. Economisch gaat het niet goed. De politieke onzekerheid schrikt investeerders af. Zo hoopt de mijnbouw in Kerkrade vergeefs op nieuw kapitaal. Voor de boeren is de Belgische tijd dan weer een zegen: de graanprijzen zijn voor het eerst sinds lang stabiel.

Kaaskop

In deze jaren van afwachten heeft Limburg twee provinciebesturen. De Maastrichtse rijksarchivaris Jacques van Rensch: “Maastricht bleef formeel zetel van het provinciebestuur, al had dat alleen de stad en de Sint-Pietersberg als actieterrein. Het echte provinciebestuur zit in Hasselt. Met dat bestuur doen de gemeenten aan beide zijden van de Maas hun administratieve zaken, meestal in het Frans, de bestuurstaal van België.”

Maastricht leidt het leven van een omsingelde vesting, met een garnizoen van 6000 soldaten op een bevolking van 20.000 inwoners. Vestingcommandant Bernard Dibbets voert een strak bewind. Het maakt hem in lengte van dagen tot doelwit van anti-Hollands sentiment. De generaal sterft in 1839 aan jicht, vlak voor de scheiding definitief wordt. Maastrichtse vaders geven nog generaties lang hun zonen opdracht om tegen het grafmonument van de generaal te urineren.

De aflossing van Dibbets Maastrichtse garnizoen is voorwerp van het eerste verdrag tussen Nederland en België. De conventie van Zonhoven regelt hoe en langs welke weg (over Zutendaal, Bree en Bocholt naar Valkenswaard) de Nederlandse soldaten af- en aangevoerd kunnen worden. Die tochten van Friese, Drentse, Groningse jongens door vijandelijk gebied leiden nogal eens tot scheldpartijen waarbij het woord kaaskop niet van de lucht is.

Smeekbede

Als Willem I zich in maart 1838 toch neerlegt bij wat er in Londen afgesproken is, beginnen gemeentebesturen op de rechter Maasoever een petitiebeweging. De toon is smekend: “Wij brengen ter kennis dat wij Belgisch willen blijven. Onze morele en materiële belangen zijn heel en al verbonden met die van alle Belgen.” In januari 1839 roept het provinciebestuur in Hasselt de burgerwachten onder de wapens. De militaire verloven worden ingetrokken. De Belgische eerste minister de Theux de Meylandt (zelf Belgisch-Limburger) dringt bij de mogendheden aan op begrip voor de Limburgse wensen - vergeefs. Op 19 april 1839 tekenen België en Nederland het verdrag dat de deling van Limburg bezegelt.

De uitvoering ervan begint een paar maanden later. Op 17 juni neemt de gouverneur in Hasselt per proclamatie afscheid van de gemeentebesturen die onder Nederlands gezag komen. Ook per proclamatie neemt Willem I bezit van het verloren gebied. Dat krijgt als ‘hertogdom Limburg’ een dubbelzinnige plaats in binnen (of eigenlijk buiten) zijn koninkrijk. Het is, op Maastricht en Venlo na, ook lid van de Duitse Bond. Deze vreemde status leidt in de jaren veertig nog tot een beweging die streeft naar afscheiding van Nederland en aansluiting bij Duitsland.

Onderdanen

De Nederlandse machtsovername duurt jaren. Alle ambtenaren blijven voorlopig in functie, net als de rechters. De Belgische frank blijft betaalmiddel. De gemeentebesturen die in 1838 de Belgische petitie ondertekend hebben, sturen nu betuigingen van aanhankelijkheid naar Den Haag. Rijksarchivaris Jacques van Rensch: “De toon is erg onderdanig. Ze vragen de koning letterlijk om het verleden het verleden te laten: vergeet toch alstublieft wat hier de voorbije jaren gebeurd is.”

Niet iedereen is zo braaf. Op 18 augustus 1839 roepen enkele Weertenaren ‘Vive les Belges, merde aan de Hollanders’. De openbare aanklager maakt er werk van: de beschuldiging luidt uiteindelijk majesteitsschennis - waar jaren gevangenis op staat. De rechters in Roermond en Maastricht voelen niets voor harde repressie van wat straatlawaai en spreken de beklaagden vrij.

In de zomer van 1839 schikken de Nederlands-Limburgers zich lusteloos in hun lot als onderdanen van Willem I, aan de rand van het koninkrijk der Nederlanden.

Marc Van de Weyer