Geschiedenisles

04/01/'10 Aflevering nr. 1050 - Wat zijn de verschillende betekenissen van het woord ‘straat’? Het was een vraag die me in mijn droom werd gesteld. Een straat is een verharde weg, ook een zee-engte... andere betekenissen ontglipten me. M’n vrouw maakt me plots wakker, wilde me iets vragen.

Ik opende even mijn ogen en vertelde haar dat ik iets aan het dromen was en graag zou weten hoe het verder ging. Ik mompelde nog even ‘sorry’ en liet mezelf weer in slaap vallen. Moeiteloos gleed ik m’n droom binnen waar ik hem verlaten had. Zo stond ik even met één voet in de wereld van de droom, en tegelijk met de andere in die van de werkelijkheid. Wat zou ‘straat’ toch nog kunnen betekenen?

Met de zonen naar het Gallo-Romeins museum in Tongeren geweest. We hielden al van de vorige versie, maar het nieuwe gebouw en de collectie staan nog een niveau hoger, vonden we.

In de zalen zijn op verschillende plaatsen wassen beelden opgesteld. “Precies echt”, hoorde ik van mensen rondom, en dat was ook onze indruk. Als je plots iemand voor je ziet die je een half uurtje eerder op straat had kunnen tegenkomen, maar die nu het berenvel van een holbewoner of de tuniek van een Romein draagt, dan kan je dat niet onbewogen laten. Dan sta je even met één voet in de wereld van het verleden, met de andere in die van vandaag.

Zeer indrukwekkend was een scène uit de Romeinse tijd, van een groepje mensen die voor een afgestorvene treuren. De rouwende vrouw achteraan steunde haar hoofd met haar linkerhand, haar ogen bleven gesloten, haar blik was naar binnen gericht. Ze treurde waardig, maar daarom niet minder oprecht. Ik betrap me er nu op dat ik woorden zoals ‘waardig’ en ‘oprecht’ gebruik, alsof de vrouw van vlees en bloed was.

Die illusie werd gebroken toen ik merkte dat de warmte van de laagstaande winterzon een glans van smeltende was op haar hals had getoverd. Dus niet echt... Maar dan ging mijn blik terug naar de vlekjes op haar gezicht, naar de huidplooi rond haar kin... en leek ze weer echt. Met één voet in twee werelden - die van vlees, en die van was. Ook die van hier en nu, en van wat was.

‘Those who cannot remember the past are condemned to repeat it,’ schreef de Spaans-Amerikaanse filosoof George Santayana. Dat het waar is dat je zonder kennis van de geschiedenis dezelfde fouten opnieuw dreigt te maken, behoeft geen betoog. Historici bestuderen belangrijke gebeurtenissen uit het verleden, oorlogen, revoluties, ook sociale condities en hervormingen. Uit die studie valt op hoe de geschiedenis zich vaak herhaalt. Die lessen negeren is onverstandig.

Er zijn daarom mensen die willen dat we onze kinderen de meest afgrijselijke beelden uit de laatste wereldoorlog niet sparen, zodat ze al jong leren waartoe rassenhaat en totalitarisme kunnen leiden. Een geschiedenisles waardoor de wereld van morgen hopelijk beter wordt.

Psychologen van de ‘cognitieve school’ geloven dat als je aan iemand uitlegt wat de kwalijke gevolgen van zijn gedrag zijn, hij dan beter zal handelen. Een alcoholicus leert bijvoorbeeld dat zijn drinken de oorzaak is van zijn eigen misère en die van de leden van zijn gezin, en komt zo tot inkeer. Door deze ‘cognitieve’ aanpak wordt de rationele kant van de menselijke geest aangesproken. Maar mensen met psychologische ervaring weten uit de praktijk hoe naïef deze denkwijze en aanpak kunnen zijn. Geen alcoholicus werd ooit op het rechte pad gebracht door doorslaggevende argumenten die hem van zijn ongelijk moesten overtuigen. De mens is ook een irrationeel wezen, dat tegen beter weten in ‘foute’ beslissingen blijft nemen.

Terug naar de geschiedenis. Ik kan me voorstellen dat een racist, nadat hij een holocaustmuseum - de cognitieve aanpak - heeft bezocht, door de gruwel van het beeldmateriaal niet tot inkeer wordt gebracht, maar integendeel een grotere appreciatie ontwikkelt voor de manier waarop de nazi’s alle Joden probeerden om te brengen. In het slechtste geval kan hij zelfs bedenken hoe de SS ‘onzuivere rassen’ efficiënter had kunnen uitroeien.

Zijn geschiedenis goed kennen kan dus ook leiden tot de bevestiging van vooroordelen tegen bevolkingsgroepen, van geloof in de nood om historische onrechtvaardigheden te vergelden, verloren delen van een vaderland manu militari weer in te lijven, leden van andere godsdiensten en culturen met geweld te bekeren, enz.

Zijn geschiedenis niet kennen is een slechte zaak. Zijn geschiedenis wél kennen kan het ook zijn. Moeten we geschiedenisboeken blijven schrijven of is het beter ze te verbranden?

Om een ‘welles nietes’-discussie te vermijden, kan het antwoord misschien op een ander niveau gezocht worden. Moet een voet in een andere wereld worden gezet.

Het is een bedenking die ik maakte toen ik deze ochtend een dichtbundel van Willem Wilmink (1936-2003) in mijn brievenbus vond. Poëzie van een grote eenvoud en wijsheid.

Wilmink schreef een bekend gedicht over een foto van Duitse soldaten in Amsterdam, die tijdens een razzia een Joodse man pestten - de foto staat op ‘Google Afbeeldingen’ als u ‘Wilmink razzia’ intikt.

Het gedicht schetst de essentie van de tegenstellingen in een nare geschiedenis, maar op een diepmenselijk niveau. Je wordt er intiem bij betrokken, maar voelt je niet verleid om er zwart-wit over te oordelen. Een geschiedenisles van een andere - misschien wel hogere - orde.

Met de beste wensen voor een gezond en voorspoedig jaar.

Good luck en tot ziens.

ReactiesWat vind jij?

Er zijn nog geen reacties op 'Geschiedenisles'.